Phiếm Luận Văn Chương :
ĐÓN MỪNG NẮNG HẠ
Dưới trăng quyên đã gọi hè,
Đầu tường lửa lưu lập lòe đơm bông (Truyện Kiều)
Đó là hai câu thơ tả cảnh mùa hè trong Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du, rất đậm nét, rất đặc trưng cho mùa hè như những chuyển cảnh trong điện ảnh: Chim Đỗ Quyên kêu và hoa lựu đỏ rực như lửa thấp thoáng ở mé tường. Tiếng cuốc gọi hè lại làm cho ta nhớ đến hai câu thơ cuối trong bài "Cổ Loa Hữu Cảm 古螺 有 感" của Chu Mạnh Trinh là: Tịch mịch tiền triều cung ngoại miếu, Ðỗ quyên đề đoạn nguyệt âm âm 寂 寞 前 朝 宮 外廟，杜 鵑 啼 斷 月 陰 陰 :
Triều xưa cung lạnh miếu sầu,
Tiếng quyên khắc khoải, trăng thâu mờ mờ.
Hoa Đỗ Quyên, hoa Thạch Lựu thì đỏ rực như nắng Hạ, chỉ có hoa Dương Liễu, hoa Hạnh là còn mang màu trắng xóa bay bay trong nắng chiều như bài từ của Thừa Tướng Khấu Chuẩn 寇 准 đời Tống mà nhà văn Kim Dung 金 庸 đã cho chàng thư sinh Đoàn Dự đọc khi bị Cưu Ma Trí bắt đi đến xứ Giang Nam trong truyện "Thiên Long Bát Bộ" là:
波 渺 渺，柳 依 依； Ba miểu miểu, liễu y y:
孤 村 芳 草 遠， Cô thôn phương thảo viễn,
斜 日 杏 花 飛... Tà nhât hạnh hoa phi...
Có nghĩa :
Sóng lăn tăn, liễu thướt tha;
Xóm xa xanh cỏ biếc,
Nắng chiều bay hạnh hoa !...
Đầu tháng Tư lại có những cơn mưa đầu mùa hạ, làm cho khí trời trong và thoáng hơn; Không có trăm hoa đua nở như mùa Xuân, không còn có hoa dương liễu bay trong gió, chỉ có hoa qùy vẫn luôn hướng dương nở để đón ánh nắng mùa Hè rực rỡ như trong bài thơ 《Khách Trung Sơ Hạ 客 中 初 夏》(Đầu mùa hè nơi đất khách) của Tư Mã Quang 司 馬 光 đời Tống :
四 月 清 和 雨 乍 晴， Tứ nguyệt thanh hòa vũ sạ tình,
南 山 當 户 轉 分 明。 Nam sơn đương hộ chuyển phân minh.
更 無 柳 絮 因 風 起， Cánh vô liễu nhự nhân phong khởi
惟 有 葵 花 向 日 傾。 Duy hữu qùy hoa hướng nhật khuynh !
Có nghĩa :
Đầu Hạ tháng Tư mưa chợt tạnh,
Núi Nam đối diện rõ như gương.
Đâu nào liễu trắng bay theo gió...
Chỉ thấy hoa qùy vẫn hướng dương !
Trên ao thì sen non và hoa ấu chen lẫn với rêu xanh, trên cành thì chim hoàng oanh như tranh nhau hót líu lo trên khóm hoa tường vi đầy gai góc. Suốt ngày suốt buổi không ai buồn nghe tiếng mưa rào rơi từng cơn, chỉ có đôi uyên ương là đang hí thủy như đang tắm gội giặt giũ cho bộ lông rực rỡ màu sắc đẹp đẻ của mình trong nắng Hè. Hình ảnh của buổi đầu Hè được thể hiện qua bài thơ " Tề An Quận Hậu Trì Tuyệt Cú 齊 安 郡 后 池 絕 句"(Tuyệt cú tả cảnh sau ao của quận Tề An) của nhà thơ Đỗ Mục 杜 牧 đời Đường như sau:
菱 透 浮 萍 綠 錦 池， Lăng thấu phù bình lục cẩm trì,
夏 鶯 千 囀 弄 蔷 薇。 Hạ oanh thiên chuyển lộng tường vi.
盡 日 無 人 看 微 雨， Tận nhật vô nhân khán vi vũ,
鴛 鴦 相 對 浴 紅 衣。 Uyên ương tương đối dục hồng y !
Có nghĩa :
Ấu bèo tựa gấm phủ xanh ao,
Oanh hót tường vi tiếng xuyến xao.
Suốt buổi mưa rào không thiết ngắm,
Uyên ương rỉa cánh rộn trên ao.
Thường thì từ sáng sớm của mùa Hè đã có những trận gió Nam ấm áp rao rao thổi đến, làm cho những cánh lá sen non bắt đầu nở ra và hoa tường vi thì rả cánh rụng đầy; Các loại côn trùng sâu bọ màu xanh cũng học đòi theo giấc mộng của Trang Chu mà hóa thành những cánh bướm bay đầy khắp cả nam viên, như trong bài "Sơ Hạ Hí Đề 初 夏 戲 題"(Đề vui trong buổi đầu hè) của Từ Di 徐 夤 đời Đường :
長 養 薰 風 拂 曉 吹，Trường dưỡng huân phong phất hiểu xuy,
漸 開 荷 芰 落 蔷 薇。 Tiệm khai hà kị lạc tường vi.
青 蟲 也 學 莊 周 梦， Thanh trùng dã học Trang Chu mộng,
化 作 南 園 蛱 蝶 飛。 Hóa tác nam viên giáp điệp phi !
Có nghĩa :
Hè sớm thói thường dậy gió Nam,
Ấu sen nhú nhụy tường vi tàn.
Sâu xanh cũng học đòi Trang Tử,
Hóa bướm bay đầy vườn phía nam !
Ngày Hè say nắng, nằm chập chờn nhìn những cánh bướm bay bay mà ngỡ mình như là Trang Chu mơ hóa bướm... Trong khi trái mai đã trổ vàng, trái hạnh cũng đã xanh om, hoa lúa mạch đà trổ trắng ngoài đồng, còn hoa cải xanh vàng úa đã thưa thớt màu. Ngày Hè dài dằng dặc, ngoài phên giậu thưa không một bóng người qua lại, chỉ thấy những con chuồn chuồn và những cánh bướm bay lượn khắp đó đây... Đó là cảnh Điền Viên Tạp Hứng 田 園 雜 興 của Phạm Đại Thành 范 成 大, một thi nhân đời Tống:
梅 子 金 黄 杏 子 肥， Mai tử kim hoàng hạnh tử phì,
麥 花 雪 白 菜 花 稀。 Mạch hoa tuyết bạch thái hoa hi.
日 長 篱 落 無 人 過， Nhật trường li lạc vô nhân qúa,
惟 有 蜻 蜓 蛱 蝶 飛。 Duy hữu thanh đình giáp điệp phi !
Có nghĩa :
Mai trái trổ vàng hạnh trĩu cành,
Mạch hoa trắng xóa cải hoa xanh.
Ngày dài rào vắng không người đến,
Duy chỉ chuồn chuồn bướm lượn quanh !
Hình ảnh của con chuồn chuồn như không thể thiếu trong các khung cảnh của mùa hè: "Chuồn chuồn bay thấp thời mưa, Bay cao thời gió bay vừa thời râm!" Chuồn chuồn điểm thủy, ta gọi là chuồn chuồn đạp nước, bay chấp chới như đáp hờ trên mặt nước tạo nên những vòng tròn gợn sóng lăn tăn, đậu trên những hoa ấu, hoa sen và cả những lá sen mới vừa nhú lên trên mặt nước nữa. Những hoa sen còn hàm tiếu, những lá sen non cuốn tròn vừa từ mặt nước nhô lên những góc nhòn nhọn nho nhỏ thì đã thấy ngay có một chú chuồn chuồn con sớm đã đậu lên trên đó rồi. Thật nên thơ làm sao ấy! Ta hãy đọc bài thơ "Tiểu Trì 小 池" của Dương Vạn Lý 楊 萬 里 đời Tống sau đây sẽ rõ:
泉 眼 無 聲 惜 細 流， Tuyền thủy vô thanh tích tế lưu,
樹 蔭 照 水 爱 晴 柔。 Thọ âm chiếu thủy ái tình nhu.
小 荷 才 露 尖 尖 角， Tiểu hà tài lộ tiêm tiêm giác,
早 有 蜻 蜓 立 上 頭。 Tảo hữu thanh đình lập thượng đầu !
Có nghĩa :
Làn suối lặng im nước chảy dài.
Cây râm rủ bóng nắng vàng thay
Lá sen nhòn nhọn đưa lên nước,
Đã thấy chuồn chuồn đậu xuống ngay !
Trong cảnh mùa Hè nóng nực oi bức nầy, hôm nào nhiệt độ của TP. Houston cũng lên gần 100 độ F. Cái nóng hừng hực và khô khan khiến cho người ta cảm thấy như là đang ở trong lò BBQ vậy... Xin được gởi một luồn gió mát mẻ đến với mọi người bằng "KHÚC HÁT HÁI SEN" sau đây...
採 蓮 曲 THÁI LIÊN KHÚC
荷 葉 羅 裙 一 色 裁， Hà diệp la quần nhất sắc tài,
芙 蓉 向 臉 兩 邊 開。 Phù dung hướng kiểm lưỡng biên khai.
亂 入 池 中 看 不 見， Loạn nhập trì trung khan bất kiến,
聞 歌 始 覺 有 人 來。 Văn ca thủy giác hữu nhân lai !
王 昌 齡 Vương Xương Linh.
* Chú Thích :
1. Hà Diệp 荷 葉 : là Lá Sen. Sẵn xin nói luôn về các tên của bông Sen như sau :
- Hà Hoa 荷 花 : là Bông Sen. Trong Bát Tiên có một cô Tiên rất đẹp, tay cầm một nhánh bông sen, chính là HÀ TIÊN CÔ 荷 仙 姑 đó !
- Liên Hoa 蓮 花 : cũng là bông Sen, ta thường thấy 2 loại, hay được dùng đặt tên cho các nàng là Bạch Liên 白 蓮 và Hồng Liên 紅 蓮.
- Thủy Phù Dung 水 芙 蓉 : là Hoa Phù Dung ở dưới nước, cũng là tên riêng của Hoa Sen. Ta sẽ gặp lại từ này trong bài thơ trên.
2. La Quần 羅 裙 : là Cái Quần Là. Một loại Lụa ngày xưa thường dùng để may quần cho các bà các cô.
3. Văn 聞 : Chữ nầy gồm có bộ Môn 門 bên ngoài và chữ Nhĩ 耳 bên trong, có nghĩa: Chỏ cái lổ tai ra ngoài cửa để... nghe ngóng. Nên Văn Ca 聞 歌 : là Nghe có tiếng ca.
4. Thủy Giác 始 覺 : là Mới có cảm giác. Có nghĩa : Mới biết rằng...
* Nghĩa Bài Thơ :
KHÚC HÁT HÁI SEN
Lá sen và quần lụa của nàng cũng cùng một màu xanh xanh, gương mặt đẹp đẻ của nàng giống như hoa Phù Dung dưới nước (hoa sen), hai bên đều cùng nở ra khoe sắc. và... cùng lẫn vào nhau ở trong ao, nên khi nghe thấy có tiếng ca... mới biết là có một nàng hái sen đang bơi đến...
* Diễn Nôm :
KHÚC HÁT HÁI SEN
Lá sen quần lụa xếp hai hàng,
Mặt tựa phù dung mới điểm trang.
Lẫn khuất trong ao nào ai thấy,
Nghe ca mới biết có người sang !.
Lục bát :
Lá sen quần lụa một màu,
Phù dung mặt đẹp thua nào sen tươi.
Lẫn trong ao chẳng thấy người,
Nghe ca mới biết ai cười hái sen !
Đó là KHÚC HÁT HÁI SEN bình thường của các cô gái trong mùa Hè nóng nực; Còn sau đây là KHÚC HÁT HÁI SEN của các cô gái vương công qúy tộc nhí nha nhí nhảnh giành nhau khi chèo chống thuyền hái sen...
採 蓮 曲 (其二) THÁI LIÊN KHÚC (Kỳ Nhị)
吳 姬 越 豔 楚 王 妃， Ngô cơ Việt diễm Sở vương phi,
爭 弄 蓮 舟 水 濕 衣。 Tranh lộng liên chu thủy thấp y.
來 時 浦 口 花 迎 入， Lai thời phố khẩu hoa nghinh nhập,
采 罷 江 頭 月 送 歸。 Thái bãi giang đầu nguyệt tống quy.
王 昌 齡 Vương Xương Linh.
* Chú Thích :
1. Ngô Cơ, Việt Diễm, Sở Vương Phi 吳 姬 越 豔 楚 王 妃 : là ba người đẹp của ba nước thuộc miền Giang Nam nhiều sông ngòi kinh rạch, và dĩ nhiên có... nhiều ao sen, và những người đẹp nầy lại rất thích hái sen vào mùa hè nóng bức! Xin được cung cấp thêm một tên nữa của Hoa Sen là : Phù Cừ Vương Phi 芙 蕖 王 妃.
2. Liên Chu 蓮 舟(Châu) : là Thuyền hái sen.
3. Phố khẩu 浦 口 : là Bến nước, Bến sông, Nơi để xuống thuyền.
* Nghĩa Bài Thơ :
Ba người đẹp của đất Giang Nam tranh nhau đi hái sen, và tranh nhau bơi thuyền hái sen, làm nước bắn tung tóe ướt cả áo xiêm. Khi đến bờ sông thì hoa sen cười đón mời chào, và khi hái xong ra về thì lại có vầng trăng sáng đưa ra đến tận đầu sông.
* Diễn nôm :
KHÚC HÁT HÁI SEN
(Bài 2)
Gái Ngô, gái Việt , gái Vương Công,
Tranh chống thuyền sen ướt áo bông.
Khi đến cả đầm sen chào đón,
Lúc về trăng sáng tiễn đầu sông !
Lục bát :
Gái Ngô Việt với Vương công,
Tranh nhau ướt áo chèo không buông nào.
Đến thì hoa đón mời chào,
Hái xong trăng sáng ngàn sao đưa về !
Cũng là THÁI LIÊN KHÚC 採 蓮 曲, cũng là "KHÚC HÁT HÁI SEN", nhưng không phải của giới qúy tộc, mà là của một thôn nữ vừa đến tuổi cài trâm, được Thi Bá Bạch Cư Dị 白 居 易 diễn tả lại một cách rất thực tế sống động sau đây :
採 蓮 曲 THÁI LIÊN KHÚC
菱 葉 縈 波 荷 颭 風， Lăng diệp oanh ba hà chiếm phong
荷 花 深 處 小 船 通。 Hà hoa thâm xứ tiểu thuyền thông.
逢 郎 欲 語 低 頭 笑， Phùng lang dục ngữ đê đầu tiếu,
碧 玉 搔 頭 落 水 中。 Bích ngọc tao đầu lạc thủy trung.
白 居 易 Bạch Cư Dị
* CHÚ THÍCH :
- Lăng Diệp 菱 葉 : là Lá Ấu, lá của Củ Ấu.
- Oanh 縈 (còn đọc là Quanh, Vinh): là Lòng vòng, lẩn quẩn.
- Chiếm 颭 : là chữ Hình Thanh, gồm có chữ Phong 風 là Gió chỉ ý, và chữ Chiêm 占 chỉ âm, nên CHIẾM có nghĩa là: Bị gió lay động.
- Tao Đầu 搔 頭 : Búi tóc. Danh từ có nghĩa là Cây Trâm.
- Bích Ngọc 碧 玉 : là Ngọc Bích. là Cẩm Thạch, nên Bích Ngọc Tao Đầu 碧 玉 搔 頭 là Cây trâm bằng Ngọc Bích, bằng Cẩm Thạch. Người Hoa gọi là Ngọc Bích nghe rất qúy giá. Ta gọi là Cẩm Thạch nghe có vẻ bình dân hơn.
* NGHĨA BÀI THƠ :
KHÚC HÁT HÁI SEN
Lá ấu phủ trên mặt nước làm gợn sóng lăn tăn và những lá sen lay động trước gió. Trong chỗ sâu thẳm của ao sen chiếc thuyền nhỏ cũng có thể qua lại được. Gặp chàng muốn nói nên cúi đầu cười e thẹn, làm cho cây trâm bằng ngọc bích rớt tỏm xuống ao sen!
* DIỄN NÔM :
THÁI LIÊN KHÚC
Sóng vờn lá ấu gió lay sen,
Trong đám hoa xa thuyền nhỏ len.
Muốn nói, gặp chàng cười cả thẹn,
Cúi đầu trâm ngọc rớt ao sen !
Lục bát :
Ấu gợn sóng, gió lay sen,
Hái hoa thơ thẩn xuồng len trong cùng.
Gặp chàng muốn nói thẹn thùng,
Cuối đầu trâm rớt xuống bùn trong ao !
Khéo ngớ ngẩn mà nên thơ và thi vị làm sao ấy! Không biết "chàng" đây là người cùng xóm hay là người trong mộng của nàng, 4 chữ "Phùng lang dục ngữ 逢 郎 欲 語 : Gặp chàng muốn nói" mới mơ hồ làm sao, vì "Nó" ở giữa hai đàng: "Chàng muốn nói hay là Gặp chàng Nàng muốn nói?" để thẹn thùa đến nổi cúi đầu lơ đểnh... đánh rơi cành trâm ngọc xuống ao sen!
Qủa là một bức tranh tâm lý sống động thực tế của các cô gái mới đến tuổi cài trâm rung động bối rối trước mặt người mà mình hằng mơ ước.
