Thứ Bảy, 21 tháng 11, 2026

Nhớ Xưa- Ngày Tết Tết Thầy ( vhp.Hạ Vũ)

        Nhớ Xưa- Ngày Tết Tết Thầy 

                                   vhp.Hạ Vũ

      Nhớ xưa... nhưng không xưa lắm, mới hơn nửa thế kỷ thôi, mà tôi tưởng chừng như mới hôm nào.

      Ngày đó chúng tôi là một nhóm nam nữ gốc gác Miền Nam "tiên phong" ra Huế học Viện Hán Học trực thuộc Đại Học Huế được thành lập do mỹ ý của Tổng Thống Đệ Nhất Cộng Hòa Ngô Đình Diệm.  Những năm đầu chúng tôi còn gắng dành dụm tiền để về ăn Tết với gia đình.  Những năm sau vì tình hình an ninh không được tốt: Xe đò, xe lửa bị "mấy ảnh" vì sống trong rừng với khỉ nhiều quá nên buồn chán, bèn ra ngoài để được gặp loài người, thường "ưu ái" tặng cho mấy "trái lựu"... (đạn) hoặc mìn nên chúng tôi sợ "ăn" vô bị mắc nghẹn... chết yểu hoặc "ngộ độc" phải cưa chân, cưa tay làm "giai nhân độc cước" hay "giai nhân độc thủ," đành không về Sài Gòn ăn Tết với gia đình mà ở lại Huế, tự tổ chức vui Tết với nhau.  Nói là "Vui Tết" chứ thật ra "Buồn Tết."  Nhưng chúng tôi có niềm an ủi lớn từ các thầy và gia đình các thầy đem lại.   

          (Linh mục Cao Văn Luận đọc diễn văn khai mạc Niên Khóa 1961-1962)

     Cái Tết đầu tiên mà chúng tôi xa nhà, nếu nhớ không lầm, là vào năm học thứ ba.  "Cư dân Xóm Trong" của tôi chỉ có ba người mà Ngân thì "bay" về Sài gòn với gia đình trước đó vài ngày rồi, chỉ còn lại Ngọc Minh và tôi.   "Xóm Ngoài" cũng chỉ còn vài ba người gồm luôn cánh chim đầu đàn là chị Hai Cam. Hai "xóm nhà lá" này cùng một số nam sinh viên gốc Miền Nam ngụ tại Đại Học Xá Nam Giao họp nhau tổ chức ăn Tết.  Đúng ra chỉ tổ chức được một buổi tối Giao Thừa "Tống Cựu Nghinh Tân" mà thôi, còn những ngày khác mỗi người "tự biên tự diễn."

  
    Huế những năm đó ăn Tết không tưng bừng pháo nổ, không "ngựa xe như nước áo quần như nêm," (Truyện Kiều của Nguyễn Du) không rộn rã, ồn ào, náo nhiệt như Sài Gòn.  Huế trầm lặng. Huế ấm cúng. Huế của gia đình. Ngày Mùng Một, bà chủ nhà dẫn hai con đi chúc Tết người thân thuộc.  Minh và tôi buồn muốn khóc, nhưng sợ xui bèn "ngậm cười" nơi...  Bến Ngự(!)  Sau một lúc hối hận vì đã không về Sài Gòn ăn Tết với gia đình, tôi đưa đề nghị:

- Người ta Mùng Ba Tết Thầy, mình cứ "Tết Thầy" cả ba Mùng luôn đi.

Ngọc Minh đáp:

- Mình biết tim đen của Phi rồi.  Muốn "ăn chực" thì cứ nói thẳng đi.  Mình có bánh mứt... làm quà cáp hay không mà ra điều... Tết Thầy... Học trò có tình có nghĩa dữ... a... a...!!!

Tôi cố chống chế:

-  Thì Chúc Thầy... Các thầy biết tụi mình học trò nghèo, Tết xa nhà buồn, mang quà đến còn bị rầy thêm. Tình nghĩa là quan trọng nhất.

Minh đưa thêm một thắc mắc:

Hôm nay Mùng Một, coi chừng "xông nhà" đầu năm... không hạp thì phiền lắm đó. 

- Thầy mình Tây Học mà, không tin dị đoan đâu. 

 Minh lý giải:

- Ờ... ờ... Tên Minh của tui có nghĩa Sáng Rực.  Mặt trời và Mặt Trăng ráp lại với nhau thì còn gì sáng bằng.(1)  Vậy nếu là người "xông nhà" thì tốt quanh năm à nghen.

(Chú thích 1: Theo chữ nho Minh  明 là do hai chữ Nhật 日 & Nguyệt  月 ghép lại).

Tôi chọc:

- Chứ không phải Ngọc Minh 玉 冥 là viên ngọc giả cho nên mờ mờ (2)

(Chú thích 2: minh 冥 còn có nghĩa là mờ mịt, tối tăm trong chữ u minh).

 Minh phản kích:

- Thôi, mình không đi chung với Phi đâu.  Hai đứa Phi Minh(3)  bước vô nhà Thầy thì "chẳng sáng sủa" cả năm.

(Chú thích 3: Phi 非 : có nghĩa chẳng phải ví dụ: phi  lý 非  理 .  Phi còn có nghĩa là trái, phản nghĩa với phải như trong chữ thị phi 是  非 .)

 Tôi cự nự:

- Bậy!  Phi  飛  của mình có nghĩa là bay. Cụ Bột dạy sử Trung Quốc cho nghĩa tên Hồng Phi  鸿  飛 của mình là "cánh hồng bay bổng tuyệt vời."  Cụ bảo: Chim hồng là loại chim bay cao và xa, ý chỉ người có chí lớn.

Minh cười ha ha ha... xong "phán": 

- Đúng rồi.  Cụ Bột già vậy mà thấy rõ chí trên đầu của bạn.  Thế thì nó phải lớn lắm rồi, ai chả biết!!!

Tôi đưa đề nghị:

- Thôi đi!  Đầu năm đầu tháng, nói bậy bạ không hà. Tính chuyện ba ngày Tết này đã.  Trong mấy ngày Tết, O bán Bún Bò dạo mỗi tối, "ân nhân cứu đói" của bọn mình, bận ở nhà vui Xuân với gia đình, không đi bán mô.  Bọn mình đói rả họng.  Chúng ta ra "xóm ngoài" xem có tổ chức ăn uống chi không để ăn ké.

- Mới ăn Tất Niên hôm qua rồi, tổ chức gì nữa.  Chị Hai Cam sợ gãy móng tay khi làm bếp, không nấu nướng từ lâu rồi. Bọn mình mặc áo đẹp vào, rũ nhóm ngoài cùng đi chúc Tết các thầy.

 Thế là chúng tôi lôi áo đẹp ra mặc.  Trong lúc tôi còn đang loay hoay thay xiêm đổi áo, thì nghe Minh reo:

- A! Chị Hai Cam "Xóm Ngoài" tới kìa.  Không biết cam này ngọt hay chua đành phải nuốt đây? (4)

(Chú giải 4: Cam 甘 có nghĩa là ngọt, cũng có nghĩa là đành chịu).

Chị Hai Cam bước vô hỏi:

- Hai đứa định đi đâu đó, cho tháp tùng với.  Mấy đứa ngoài đó đi chùa Thiên Mụ rồi. Chùa này mình đã đi nhiều lần nên chán.  Ở nhà buồn quá bèn tìm hai đứa để tán dóc cho vui.

Minh hí hửng đáp:

- Có chị tới thì tốt quá: Ngọt Ngào đi trước, Rực Rỡ tiếp theo, Chí Lớn vào cuối.

Chị Hai ngơ ngác hỏi:

- Minh nói gì dzậy?

Tôi giành nói:

- Đi xông nhà các thầy: Cam đi số 1, Minh số 2, Hồng Phi số 3 đem ấm cúng, vinh quang vào nhà các thầy.

- Có đem thiệt không đó hay ăn Tết chực?

Tôi nhỏ giọng:

- Thôi mà chị... Mình mang tư tưởng tốt và lời chúc đẹp vào nhà thầy là được rồi.

                     

   (Thầy Phan Văn Dật (thứ 2 từ trái) & Môn sinh VHH)

Cả ba lên xe đạp vào Thành Nội, đến chúc Tết Thầy Giám Học trước. Nói tới Thầy họ Phan này là phải nói tới sách, e rằng sách của Thư Viện Huế cũng không bằng.  Chỗ nào trong nhà cũng có sách, toàn là sách quý hiếm, phần lớn được viết bằng chữ Pháp và chữ Hán. Học trò hay bất cứ bạn bè nào cần là Thầy sẵn sàng cho mượn.  Sau 1975 Thầy bị đứa học trò thời học Quốc Học với Thầy, thuộc loại "nằm vùng" và là một trong ba tên đồ tể khét tiếng ác ôn năm Mậu Thân 68 ở Huế, lừa lấy gần hết, Nhờ đó bây giờ anh ta trở thành nhà Nghiên Cứu Huế.  Thật xót xa cho Thầy!

     Thấy chúng tôi tới chúc Tết, thầy vui vẻ thân ái bảo người nhà dọn ra đủ thứ bánh, kẹo, mứt, bánh chưng, dưa món... Ba đứa tuy bụng đói mà cứ giữ kẻ, ăn như "mèo liếm."  Khi ra về tiếc hùi hụi: "bánh chưng ngon quá, phải chi ăn thêm miếng nữa cho đỡ thèm!"

Chị Hai Cam an ủi:

- Nữ thực như miêu mà... không lẽ thực như hổ thì làm sao "yểu điệu thục nữ" để "quân tử hảo cầu!" cho được!  Thôi, đừng tiếc nữa, lo đi tiếp.

                      (Thầy Cô Võ N Nguyện và cựu môn sinh VHH -2000)

Chúng tôi tiếp tục lên đường, tiến về Bao Vinh, hướng nhà thầy Phó Giám Đốc họ Võ.  Vừa  bước vào cổng nhà cũng là lúc Thầy và Cô cùng đứa con nhỏ chuẩn bị "xuất hành đầu năm."  Ba đứa nhìn nhau ngầm ý: kiểu này là đói!  Chúng tôi vội vả chúc Tết.  Chưa nói hết câu thì cô hỏi:

- Các O nì, có muốn đi chùa lễ Phật và xin lộc đầu năm không? Muốn thì vô xe, còn ba chỗ trống đủ cho ba O.

Ba cái miệng đồng reo:

- Dạ, muốn... muốn... muốn...

Miệng nói, chân mau mắn theo Thầy Cô vào xe, chỉ sợ Thầy Cô đổi ý.  Ở Huế lúc đó cả tỉnh chỉ có một vài người có xe hơi nhà.  Thầy Phó Giám Đốc là một trong số đó. Chúng tôi được ngồi xe hơi nhà với gia đình thầy cảm nhận ấm cúng vây quanh và sung sướng vì thấy mình được coi như con cháu trong gia đình.

Thầy tự lái xe lên chùa Châu Lâm.  Theo Thầy Cô, ba đứa lễ Phật hết bàn này đến bàn khác.  Sau đó, trong khi Thầy Cô đàm đạo với sư Trụ Trì thì ba đưá chúng tôi dạo quanh chùa mà quên mất nỗi "buồn vào hồn..." có tên... "Nhớ Nhà."  Chùa này vào ngày Mồng Một Tết, khách thập phương đi lễ không đông lắm, và phần đông không ai ở lại ăn Cơm của Chùa, do đó chúng tôi ăn cơm chùa no bụng.  Cơm chay, không cao lương mỹ vị sao mà ngon chi lạ!  Lúc về nhà thầy, chúng tôi được Cô gói cho vài cái bánh chưng.  Thế là ngày Mồng Một Tết được lộc của Chùa và của Thầy.  Hên suốt năm.

               (Cha Thích và các môn sinh VHH)

          Trên đường về lại chỗ trọ, chúng tôi đến chúc Tết Cha Thích.  Đến nhà Cha không lúc nào là không có bánh kẹo.  Vườn sau nhà của Cha là Vườn Trẻ cha lập.  Cha thuê một cô mẫu giáo để trông coi và dạy dỗ một số trẻ em.  Do đó bánh kẹo không hề thiếu ở nhà Cha.  Vườn Trẻ có nhà Thủy Tạ với hoa và cây kiểng rất đẹp mắt, vừa để thư giản vừa làm chỗ chơi cho đám con nít.  Cha sáng tác các bài nhạc cho thiếu nhi. Lúc rảnh rổi cha chơi với trẻ và dạy cho các cháu và cả cô giáo hát.  Bài:

Cái nhà là nhà của ta

Công khó ông cha lập ra

Cháu con phải gìn giữ lấy

Muôn năm với nước non nhà

 mà chúng tôi vẫn thường hát trước đó, mãi đến khi ra Huế học mới biết tác giả là Cha Thích.  Bài này Cha đem cả vào Viện Hán Học để cho đám sinh viên chúng tôi tuy "già đầu" nhưng trái tim còn... con nít hát cho vui mà bớt nhớ nhà, bớt sự căng thẳng trong học đường.

   Cha có chiếc xe vận tải nhỏ, thuê tài xế đưa rước trẻ em cho Nhà Trẻ và chở Cha đi khi có việc cần.  Cha cho biết vào ngày Mùng Hai đi nhà thờ La Vang, nếu chúng tôi muốn đi thì sáng hôm sau đến sớm.  Thế là chúng tôi nhao nhao xin Cha cho theo.  Vài anh chị em cùng quê Miền Nam nghe tin cũng xin đi cùng, ngồi chật xe.  

      Nhóm chúng tôi không có ai theo đạo Công giáo nên không biết kinh kệ gì hết.  "Lạy Chúa con là người ngoại đạo, nhưng tin có Chúa ngự trên cao"  cho nên vào nhà thờ, thấy ai làm gì cũng làm theo một cách kính cẩn.  Đức Mẹ La Vang linh thiêng nổi tiếng nên chúng tôi không ai dại gì mà không xin Đức Mẹ đủ thứ chuyện, kể cả chuyện tình gió đã thổi bay.

        Tết năm đó chúng tôi: Mồng Một có cơm Chùa, Mồng Hai được cơm Chúa.  Chúng tôi được hồng ân của cả hai tôn giáo, vì đạo nào chúng tôi cũng thành tín cả.  Bởi vậy suốt 5 năm học chẳng những Chúa và Phật phù hộ cho ăn học tử tế, sức khỏe dồi dào, mà còn có cuộc sống an lành.    

         Hôm sau lại tiếp tục... "Mùng Ba Tết Thầy" rồi Mùng Bốn, Mùng Năm cũng Tết Thầy luôn, và tiếp tục... nhận "lộc" từ gia đình các thầy.

        Thầy - trò chúng tôi là như thế.  Có lẽ không có ngôi trường nào có được tình thầy-trò như vậy. Người Thầy vừa là Sư vừa là Phụ.  Cảm ơn ngôi trường độc nhất của Việt Nam Cộng Hòa được sinh ra do Tổng Thống Ngô Đình Diệm và chết theo Tổng Thống họ Ngô này, chỉ "sống" được vỏn vẹn 6 năm:  Viện Hán Học Huế (1959 - 1965).

vhp.Hạ Vũ

Tết Ất Mùi 2015












BẢN DỊCH THIÊN 18 HỌC KÝ SÁCH LỄ KÝ CỦA NGUYỄN TÔN NHAN / Dịch giả: Nguyễn Tôn Nhan / Biên tập giới thiệu: Nguyễn Sơn Hùng

 

BẢN DỊCH THIÊN 18 HỌC KÝ SÁCH LỄ KÝ

CỦA NGUYỄN TÔN NHAN

Dịch giả: Nguyễn Tôn Nhan

Biên tập giới thiệu: Nguyễn Sơn Hùng 

***

Lời thưa trước

Ở đây xin được giới thiệu bản biên dịch của ông Nguyễn Tôn Nhan trong sách dịch Kinh Lễ của ông xuất bản năm 1999 để quý độc giả có thể so sánh sơ lược với nội dung tóm tắt mà người giới thiệu thực hiện từ bản biên dịch của giáo thụ Takeuchi Terao, và đã giới thiệu vừa qua với tựa đề “Sơ Lược về Thiên 18 Học Ký của Sách Lễ Ký”.

Ông Nguyễn Tôn Nhan hình như là người đầu tiên dịch sách Lễ Ký sang tiếng Việt nhiều phần nhất, chúng ta nên thán phục công lao của ông. Bởi vì sách Lễ Ký ra đời ở cổ đại nên ý nghĩa của ngôn từ rất khác với đời sau, do đó rất khó hiểu để biên dịch. Theo hiểu biết của người giới thiệu, các học giả của Trung quốc và Nhật Bản cũng có cách giải thích hiểu nghĩa khác nhau. Để rút ra những bài học hữu ích thiết nghĩ chúng ta cần nên đọc nhiều bản dịch để tham khảo và đối chiếu với kinh nghiệm của bản thân để phán định sau cùng.

Ông Nguyễn Tôn Nhan chia phần dịch của ông là 4 đoạn: đoạn 1= tiết 1~3, đoạn 2= hơn nửa tiết 5, đoạn 3= phần còn lại của tiết 5 và gần hết tiết 6, đoạn 4= phần còn lại của tiết 6 và nửa của tiết 7. Tiết 4 không được dịch.

Mong rằng trong tương lai người giới thiệu có thể giới thiệu bản dịch của mình đến quý độc giả.

***

Tiết 1

發慮憲,求善良,足以謏聞,不足以動眾;就賢體遠,足以動眾,未足以化民。君子如欲化民成俗,其必由學乎!

Phát lự hiến, cầu thiện lương, túc đã du văn, bất túc đĩ động chúng.

Tựu hiền thể viễn, túc đĩ động chúng, vị túc đã hóa dân.

Quân tử như dục hóa dân thành tục, kỳ tất do học hồ !

Dịch nghĩa

Người suy tư tìm cầu cho việc làm thích hợp với phép tắc và người tìm cầu thiện lương có thể cũng đạt được ít nhiều danh tiếng nhưng không thể làm cho nhiều người cảm động.

Người hiền năng biết tự xét mình là đã có thể làm động lòng người nhưng chưa đủ (lấy đó) giáo hóa nhân dân được.

Bậc quân tử muốn dạy cho dân thay đổi phong tục xấu thành tốt bất buộc chỉ có con đường là tìm học mà thôi.

 

Tiết 2

玉不琢,不成器;人不學,不知道。是故古之王者建國君民,教學為先。《兌命》曰:「念終始典于學。」其此之謂乎!

雖有嘉肴,弗食,不知其旨也;雖有至道,弗學,不知其善也。是故學,然後知不足,教,然後知困。知不足,然後能自反也;知困,然後能自強也,故曰:「教學相長」也。《兌命》曰:「學學半。」(*) 其此之謂乎!

Ngọc bất trắc, bất thành khí, nhân bất học, bất tri đạo. Thị cố cổ chỉ vương giả kiến quốc quân dân, giáo học vị tiên. “Duyệt mệnh" viết: "Niệm chung thủy điển ư học". Kỳ thử chỉ vị hồ !

Tuy hữu gia hào, phất thực bất tri kỳ chỉ dã; tuy hữu chí đạo, phất học bất tri kỳ thiện dã. Thị cổ học nhiên hậu tri bất túc, giáo nhiên hậu trị khốn. Tri bất túc, nhiên hậu năng tự phản dã; trị khốn, nhiên hậu năng tự cường dã. Cố viết giáo học tương trường dã. “Duyệt mệnh" viết: "Học học bán". Kỳ thử chỉ vị hồ !

Ghi chú của người giới thiệu

Trong phiên bản nguyên văn của Wikisource Trung quốc và Nguyễn Tôn Nhan viết “Học học bán” nhưng phiên bản phổ biến ở Nhật Bản viết “Giáo học bán”「斅學半。」

 

Dịch nghĩa

Ngọc không được mài dũa (thì) không thể trở thành khí dụng được; người ta mà không học (thì) không thể hiểu đạo được. Vì vậy cho nên bậc vương giả đời xưa khi lập quốc an dân, việc đầu tiên là phải dạy cho dân học. Sách “Duyệt mệnh” (1) có viết: "Nhớ chuyện trước chuyện sau thường phải nhờ vào việc học” là nghĩa ấy vậy.

Tuy có món ăn ngon đấy nhưng không ăn (thì) không thể biết vị ngon ra sao; tuy có đạo lớn đấy, nhưng không học (thì) không biết điều hay ra sao. Cho nên học đi rồi mới biết chưa đủ, dạy học đi rồi mới biết khó khăn. Biết chưa đủ mới quay lại tìm cầu khổ công nơi bản thân; biết khó khăn sau đó mới có thể tự cường được. Vì vậy mới cho rằng học và dạy học đều có lợi ích như nhau như sách “Duyệt mệnh” viết: "Học là học một nửa” (2) là nghĩa ấy vậy !

Chú thích:

(1) Duyệt mệnh: là sách đời Thương.

(2) Câu này có nghĩa : học đã có ích một nửa, dạy người học lại có ích thêm một nửa nữa.

 

Tiết 3

古之教者,家有塾,黨有庠,術有序,國有學。比年入學,中年考校。一年視離經辨志,三年視敬業樂群,五年視博習親師,七年視論學取友,謂之小成;九年知類通達,強立而不反,謂之大成。

夫然後足以化民易俗,近者說服,而遠者懷之,此大學之道也。《記》曰:「蛾子時術之。」其此之謂乎!

Cổ chỉ giáo giả, gia hữu thục, đảng hữu tường, thuật hữu tự, quốc hữu học. Tì niên nhập học, trung niên khảo hiệu. Nhất niên thị ly kinh biện chí, tam niên thị kính nghiệp lạc quần, ngũ niên thị bác tập thân sư, thất niên thị luận học thủ hữu, vị chỉ tiểu thành. Cửu niên tri loại thông đạt, cường lập nhi bất phản, vị chi đại thành.

Phù nhiên hậu túc đĩ hóa dân dịch tục, cận giả duyệt phục nhi viễn giả hoài chi. Thử đại học chỉ đạo dã. Ký viết: "Nga từ thời thuật chỉ" Kỳ thử chỉ vị hồ!

Dịch nghĩa

Quy định dạy học ngày xưa, cứ hai mươi lăm nhà gọi là một “Lư”, một lư có một nhà học gọi là “Thục”, cứ năm trăm nhà gọi là một “Đảng”, nhà học của đảng gọi là “Tường”. Cứ một vạn hai ngàn nhà gọi là một “Châu”, nhà học của châu gọi là “Tự”. Còn ở kinh đô của thiên tử hay ở kinh đô của một chư hầu gọi là nhà “Học” hoặc nhà “Quốc học” để dạy dỗ con của vua, con của khanh sĩ đại phu. Mỗi năm đều có học sinh mới vào học, đến giữa năm thì xét hỏi hiệu quả (việc học). Một năm là biết rõ cách chấm câu và xác định được xu hướng ý chí, ba năm (thì) chăm chỉ vào việc học và vui vẻ với các bạn (học chung), năm năm thì không bị hạn chế bởi trình độ nữa và thân cận hiểu ý thầy dạy (của mình), bảy năm thì học vấn đến chỗ uyên áo và biết chọn bạn có ích lợi, đó gọi là đã thành tựu nhỏ rồi. Đến như học đã chín năm (thì) hiểu rõ nghĩa lý, thông đạt sự việc, đủ sức tự lập một mình nên gọi là thành tựu lớn.

Cho nên thành tựu đầy đủ rồi mới có thể giáo hóa dân chúng thay đổi phong tục xấu. Kẻ sĩ mà đã có thành tựu lớn ra làm quan thì công hiệu rất lớn, đó gọi là cái đạo đại học dạy người vậy. Sách “Lễ Ký” viết: "Tuy nhỏ bé nhưng lúc nào cũng thuật học” là nghĩa ấy vậy.

 

Tiết 4 (Không được địch)

大學始教,皮弁祭菜,示敬道也;《宵雅》肄三,官其始也;入學鼓篋,孫其業也;夏楚二物,收其威也;未卜禘不視學,游其志也;時觀而弗語,存其心也;幼者聽而弗問,學不躐等也。此七者,教之大倫也。《記》曰:「凡學官先事,士先志。」其此之謂乎!

 

Tiết 5

大學之教也時,教必有正業,退息必有居。學,不學操縵,不能安弦;不學博依,不能安《詩》;不學雜服,不能安禮;不興其藝,不能樂學。故君子之於學也,藏焉,修焉,息焉,游焉。

夫然,故安其學而親其師,樂其友而信其道。是以雖離師輔而不反也。《兌命》曰:「敬孫務時敏,厥修乃來。」其此之謂乎!

Đại học chỉ giáo dã, thời giáo tất hữu chính nghiệp, thối tức tất hữu cư học. Bất học tháo mạn, bất năng an huyền; bất học bác y, bất năng an thi; bất học tạp phục, bất năng an lễ; bất hưng kỳ nghệ, bất năng lạc học. Cố quân tử chỉ ư học dã, tàng yên, tu yên, tức yên, du yên.

Phù nhiên, cố an kỳ học nhi thân kỳ sư, lạc kỳ hữu nhi tín kỳ đạo, thị đi tuy ly sư phụ nhi bất phản dã. "Duyệt mệnh” viết: "Kính tốn vụ thời mẫn, quyết tu nãi lai”. Kỳ thử chỉ vị hồ !

Dịch nghĩa

Dạy bậc đại học, bốn mùa đều học theo chính nghiệp, lúc nghỉ ngơi vẫn cũng là học, như mùa xuân mùa thu thì dạy Lễ và Nhạc, mùa đông và mùa hạ thì dạy kinh Thư và kinh Thi. Phàm là người theo học quý nhất là tâm phải an. Không học đàn cầm không thể hiểu được Nhạc; không học rộng khắp không thể hiểu được kinh Thi; không học đủ các y phục chế độ, không thể hiểu được kinh Lễ. Hễ tâm an thì học dễ thuộc. Ngay cả khi nghỉ ngơi cũng phải chuyên tâm vui với việc học. Vì vậy bậc quân tử vui với việc học dù lúc ở riêng một mình cũng vẫn theo chính nghiệp chuyên chú không phân tán chí hướng; dù khi nghỉ ngơi hay khi rong chơi vẫn để tâm vào học.

Thế nên, không lúc nào không học là vui, an tin tưởng vào thầy và bạn, được như vậy thì dù không có thầy cũng không làm trái với đạo. Sách “Duyệt mệnh” viết: "Lúc nào cũng thông mẫn, đạo càng ngày càng nhất định được thêm ích như nước chảy từ nguồn đến” là nghĩa như ấy vậy.

 

Tiết 6

今之教者,呻其占畢,多其訊,言及于數,進而不顧其安,使人不由其誠,教人不盡其材;其施之也悖,其求之也佛。夫然,故隱其學而疾其師,苦其難而不知其益也,雖終其業,其去之必速。教之不刑,其此之由乎!

大學之法,禁於未發之謂豫,當其可之謂時,不陵節而施之謂孫,相觀而善之謂摩。此四者,教之所由興也。

Kim chỉ giáo giả, thân kỳ chiếm tất, đa kỳ tấn, ngôn cập ư số, tiến nhi bất cố kỳ an, sử nhân bất do kỳ thành, giáo nhân bất tận kỳ tài, kỳ thi chỉ dã bột, kỳ cầu chỉ dã phật. Phù nhiên, cố ẩn kỳ học nhi tật kỳ sư, khổ kỳ nan nhi bất tri kỳ ích dã. Tuy chung kỳ nghiệp, kỳ khứ chi tất tốc. Giáo chỉ bất hình, kỳ thử chỉ do hồ!

Đại học chi pháp, cấm ư vị phát chi vị dự, dương kỳ khả chỉ vị thời, bất lăng tiết nhi chỉ vị tôn, tương quan nhi thiện chỉ vị ma. Thử tứ giả, giáo chi sở do hưng dã.

Dịch nghĩa

Kẻ dạy học ngày nay, chỉ vụ vào việc ngâm đọc mà dạy nội dung sơ lược, hỏi thì nhiều mà không đạt tới chỗ uyên áo, hỏi nhiều mà không có đầu mối, không lưu ý gì đến chỗ yên vui ổn cố, không quan tâm gì đến người học có vui vẻ (học) hay không khiến người ta không có tâm thành (về việc học) và không giúp (người học) tận dụng được hết tâm lực. Đạo học thi hành như vậy là ít hiệu quả và khiến (người học) tìm cầu nơi những kiến thức xa lạ khác. Cứ như thế kẻ làm thầy sẽ tiến đến chỗ trái ngược, và như thế là không biểu hiện hết sở học của mình, việc dạy học sẽ khó khăn mà lại không có ích lợi. Nhưng học mà mong tiến bộ quá mau cũng dễ bị gián đoạn vì mau chán. Dạy mà không dùng theo hình phạt nghiêm khắc (thì) những điều ấy sẽ xảy ra vậy

Phép của bậc đại học là chưa để cái xấu phát lộ ra đã ngăn cấm, như vậy gọi là dự đoán trước; việc làm đúng lúc gọi là Thời. Không lăng phạm tới lễ tiết nhạc tiết gọi là Tôn (thuận theo thứ tự) Cùng giúp nhau làm điều thiện gọi là Ma (tưởng lệ để cùng tiến) (1). Bốn điều ấy làm được thì việc học sẽ hưng thịnh vậy.

Chú thích:

(1) Những chữ Tôn nghĩa là thuận theo thứ tự, hoặc Ma nghĩa là khuyến khích để cùng nhau tiến bộ, ở đây đều là những nghĩa cổ. Theo lễ ngày xưa đến bảy tuổi, trai gái không được ăn cùng mâm, không được chơi đùa chung lộn đều có thể coi là cách dạy dỗ dư liệu từ xa.

 

Tiết 7

發然後禁,則捍格而不勝;時過然後學,則勤苦而難成;雜施而不孫,則壞亂而不修;獨學而無友,則孤陋而寡聞;燕朋逆其師;燕辟廢其學。此六者,教之所由廢也。

Phát nhiên hậu cấm, tắc hãn cách nhi bất thắng; thời quá nhiên hậu học, tắc cần khổ nhi nan thành; tạp thi nhi bất tôn, tắc hoại loạn nhi bất tu; độc học nhi vô hữu, tắc cô lậu nhi quả văn; yến bằng nghịch kỳ sư; yến ti phế kỳ học. Thử lục giả, giáo chỉ sở do phế dã.

Dịch nghĩa

(Điều xấu) đã phát lộ ra rồi mới cấm chỉ thì khó mà làm được như nước đã đóng thành băng cứng rồi; Thời đã qua rồi mới học thì chuyên cần khó nhọc mà khó thành công, học bừa bãi không theo thứ tự (thì) chỉ là tạp loạn mà không chuyên; học một mình mà không có bạn (cùng bàn luận học chung) thì trở thành thô lậu ít hiểu. Chơi với bạn vô bổ là trái với ý chỉ của thầy; chơi với bạn xấu chẳng khác nào phế bỏ cả những gì (đã học được). Những điều tai hại ấy đều do vì (điều xấu) đã phát lộ ra rồi sau mới tìm cách ngăn cấm. Đến sáu (điều xấu) như vậy chẳng khác nào phế bỏ việc học.

 

Phần còn lại không được dịch

君子既知教之所由興,又知教之所由廢,然後可以為人師也。故君子之教,喻也,道而弗牽,強而弗抑,開而弗達。道而弗牽則和,強而弗抑則易,開而弗達則思;和易以思,可謂善喻矣。

 

Nguyễn Sơn Hùng

Xong ngày 7/11/2026

 

 

 

 

 

 

 

SƠ LƯỢC VỀ THIÊN 18 HỌC KÝ CỦA SÁCH LỄ KÝ - Nguyễn Sơn Hùng

 

SƠ LƯỢC VỀ THIÊN 18 HỌC KÝ CỦA SÁCH LỄ KÝ 

Nguyễn Sơn Hùng 

***

Lời thưa trước

Trong quá trình tìm hiểu ý nghĩa của 1 câu trích dẫn từ thiên 18 Học Ký sách Lễ Ký để biên tập phần Ghi Chú của Biện Đạo (Bài 15), người viết rất ngạc nhiên về nội dung của thiên này: có những nội dung rất đáng để chúng ta suy ngẫm và phát huy thêm về việc học. Điều mà người viết lấy làm lạ và đáng tiếc là sách Lễ Ký rất ít được người Việt Nam chúng ta quan tâm! Có lẽ 2 lý do chính là, 1) Vì cho rằng sách này chỉ viết về nghi thức rườm rà phiền toái về hình thức; 2) Vì ngôn từ trong sách rất khó hiểu!

Sách biên dịch tiếng Việt hình như chỉ có tác phẩm biên dịch của ông Nguyễn Tôn Nhan được nhà xuất bản Văn Học xuất bản vào năm 1999. Tuy nhiên sau khi tìm hiểu sơ lược tác phẩm biên dịch này, người viết mới biết sách chỉ dịch có một phần của nguyên tác, tỷ lệ cụ thể được biên dịch sẽ giới thiệu trong dịp khác. Nhờ đọc tác phẩm của Matsushita Kônosuke (1) (2) và Biện Đạo của Ogyuu Sorai người viết mới biết được tầm quan trọng của lễ và từ đó có ý định tìm hiểu thêm nội dung của sách Lễ Ký.

Qua quá trình tìm hiểu sơ bộ sách Lễ Ký, người viết phát hiện ngoài phần lớn nói về các lễ nghi, đặc biệt về tang chế, còn có những nội dung rất quan trọng về ý nghĩa của lễ, và đó cũng là những lý do mà các thánh vương cổ đại đặt ra lễ nhạc để xây dựng và quản lý xã hội con người sống an vui và trường tồn. Một thí dụ cụ thể, thiên 18 Học Ký này cho chúng ta biết tại sao các thánh vương cổ đại xem trọng việc học và giáo dục. Mặc dù do tiến bộ của khoa học, kỹ thuật và xã hội có những nội dung không còn thích hợp nhưng những cơ sở căn bản mà thiên này nói về việc học và giáo dục vẫn còn đáng được tham khảo và duy trì để khai triển thêm.

Phải nói ngôn từ trong thiên này nói riêng và cả toàn tác phẩm Lễ Ký nói chung rất khó hiểu, nhiều học giả có những giải thích khác nhau. (Do đó, có nhiều điểm nội dung dịch giải của ông Nguyễn Tôn Nhan không giống với phần đông các dịch giả Nhật Bản). Mặc dù vậy người viết vẫn nghĩ rằng cốt lõi của toàn thiên đáng để tham khảo, suy ngẫm thêm để áp dụng hoặc khai triển thêm. Người viết tin rằng biết được cách hiểu của nhiều người không phải vô ích.

Trong bài này, phần tóm tắt nội dung của toàn thiên, người viết căn cứ vào bản biên dịch và chú giải của giáo thụ Takeuchi Terao, những chỗ vẫn  không hiểu hoặc không đồng ý thì tham khảo thêm sách Lễ Ký Quốc Tự Giải của Katsura Gojuurô (1868~1938, hiệu Koson (Hồ Thôn)). Căn cứ vào nội dung tóm tắt này, người viết sẽ tiếp tục tìm hiểu ý nghĩa của nội dung nguyên tác chi tiết.

Tóm tắt

Nội dung thiên 18 Học Ký nói về (1) Hiệu quả của giáo dục và học vấn, (2) Mục đích giáo dục cấp đại học ở cổ đại, (3) Phương châm giáo dục nên theo và khuyết điểm cần tránh, (3) Các điều trọng yếu mà thầy dạy và người học cần nên ghi nhớ.

Toàn thiên gồm có 11 tiết. Bản biên dịch của Nguyễn Tôn Nhan biên dịch các tiết 1~ 6 và phần đầu tiết 7 (phần cuối của tiết 4 cũng không được dịch).


Đại ý

 Đại ý của các tiết có thể tóm tắt như Bảng 1. 

Bảng 1 Đại ý của 11 tiết trong thiên 18 Học Ký sách Lễ Ký

Tiết

Đại ý

1

Hiệu quả của giáo dục và học vấn

Để biến đổi dân chúng sống theo phong tục tốt đẹp nhất định phải nhờ vào giáo dục và học vấn.

2

Có học mới biết sống tốt và phục vụ tốt xã hội.

- Giống như ngọc không được mài dũa thì không thành ngọc quý thật sự, con người không được giáo dục và học hành đúng thì không thành con người đúng và xã hội không được an vui. Do đó các vị thánh vương cổ đại đều lấy việc giáo dục dân làm ưu tiên.

- Có học mới biết kiến thức bản thân không đủ, có dạy người mới biết việc dạy người rất khó. Có biết không đủ và khó mới biết phản tĩnh và gắng sức tự học tập thêm.

- Dạy người học cũng giúp ích việc học của bản thân người dạy.

3

Mục đích bậc đại học cổ đại là để đào tạo tài năng phục vụ việc biến đổi xã hội sống theo phong tục tốt đẹp.

- Trường học cổ đại gồm có các cấp bậc: Thục (mỗi 25 hộ), Tường (mỗi 500 hộ), Tự (mỗi 12,500 hộ), Học (cả nước, cấp đại học).

- Cấp đại học gồm 10 năm. Mỗi năm đều có nhập học. Sau khi vào học, mỗi 2 năm thi 1 lần. Học đến 8 năm gọi là tiểu thành. Học đến 10 năm gọi là đại thành, tốt nghiệp bậc đại học, được xem là đủ khả năng phục vụ việc biến đổi dân chúng sống theo phong tục tốt đẹp.

4

Phương châm giáo dục chủ yếu ở cấp bậc đại học: tạo cho học sinh có tinh thần biết tự ý thức học tập theo năng khiếu và sở thích của mình.

Các nghi lễ thực hiện khi nhập học và phương châm giáo dục ở bậc đại học có 7 mục đích sau:

1) Lễ bái các tiên sư: nhằm dạy học sinh tinh thần tôn trọng việc học tập; 2) Luyện tập học sinh ca hát 3 thiên Tiểu Nhã của kinh Thi: để học sinh ý thức vào học bậc đại học là bắt đầu của việc ra làm quan phục vụ xã hội; 3) Khi bắt đầu vào đại học, nhà trường đánh trống tập hợp học sinh ở lớp học, học sinh mở cặp lấy sách ra: cho học sinh hiểu rằng việc học tập cần phải nghe theo chỉ thị của nhà trường; 4) Ở lớp học trưng bày 2 loại roi để cảnh giác việc lười biếng; 5) Trong lễ tế Đế mùa hạ, vua không viềng thăm trường: mục đích để học sinh thông thả học tập, không phải khẩn trương gấp rút việc học; 6) Trong sinh hoạt ở trường các giáo sư luôn quan sát sinh hoạt của học sinh nhưng không can thiệp từ ly, cốt để học sinh tự ý thức chuyên cần học tập chứ không phải ép buộc, cưỡng chế; 7) Trong lúc giảng dạy, giáo sư không chất vấn các học sinh còn nhỏ tuổi, chỉ giảng giải cho nghe: cho học sinh hiểu rằng việc học tập không cần phải khẩn trương, gấp rút.

- Sách xưa nói: người học ra làm quan phải ưu tiên học việc phục vụ (thí dụ thủ tục hành chánh…), người học để có kiến thức (thí dụ để làm giáo sư, văn sĩ, thi sĩ…) ưu tiên chí hướng, sở thích của mình.

5

Vừa học vừa thực hành mới hiểu rõ nội dung học, có thấy thích thú và ích lợi của việc học mới tích cực học tập và tìm hiểu sâu rộng hơn.

- Các môn học được giảng dạy theo mùa: mùa Xuân học kinh Thi, mùa Hè học kinh Nhạc, mùa Thu học kinh Lễ, mùa Đông học kinh Thư (thiên 8 Văn Vương Thế Tử). Khi nghỉ ngơi có bài tập. Trong sinh hoạt hàng ngày lúc nào cũng cần phải có ý thức học tập, nghĩa là nghe giảng là học lý thuyết, sinh hoạt với thầy bạn, người khác là thực hành nội dung đã học được.

- Thí dụ như : 1) Học đàn (Nhạc) phải để ý đến âm sắc; 2) Học thơ ca (Thi) phải để ý đến tỉ dụ; 3) Học Lễ phải để ý đến trong lúc cư xử với thầy và bạn, lau chùi, sắp xếp đồ đạt… Có thấy việc học hữu ích hoặc thích thú trong sinh hoạt hàng ngày mới vui vẻ gắng sức học tập.

6

4 phương châm tạo hiệu quả giáo dục ở bậc đại học cổ đại: dự (phòng tránh lỗi lầm trước khi xảy ra), thời (đúng lúc, đúng trình độ hấp thụ), tôn (không quá khả năng hấp thụ của học sinh), ma (học bạn, học nhóm).

- Trên là phương châm đúng của giáo dục nhưng giáo dục của hiện nay có những sai lầm sau: 1) Giáo sư chỉ đọc giảng các sách giáo khoa có sẵn, và cật vấn học sinh về ý nghĩa của từ ngữ, câu văn, nội dung giảng dạy tản mạn; gấp rút dạy và nới rộng phạm vi học tập không để học sinh thong thả nghiên cứu sâu vấn đề làm cho học sinh không có tâm tình yêu thích việc học; dạy mà không phát huy được năng khiếu của trò, đưa đến kết quả: cách dạy và cách học đều sai lầm. 2) Học sinh không thích học, lại không yêu kính thầy dạy, khổ sở với học tập mà không thấy được lợi ích của việc học nên sau khi tốt nghiệp xong thì bỏ việc học qua một bên. Giáo dục không có hiệu quả chẳng phải do các nguyên nhân trên sao?

- Phương châm giáo dục cổ đại ở cấp bậc đại học là 1) Phòng tránh các sai lầm của học sinh trước khi sai lầm xảy ra, gọi là DỰ (phòng lỗi trước khi xảy ra); 2) Dạy môn học vào lúc thời tiết thích hợp, đúng trình độ hấp thụ của học sinh gọi là THỜI (đúng lúc, đúng trình độ hấp thụ); 3) Dạy đến trình độ không vượt quá khả năng hấp thụ của học sinh gọi là TÔN (không quá khả năng hấp thụ); 4) Hướng dẫn các học sinh cùng bàn thảo, khuyên bảo, chỉ dẫn trao dồi việc học với nhau để tiến bộ, gọi MA (học bạn, học nhóm). Bốn phương châm này tạo ra hiệu quả giáo dục.

7

6 nguyên nhân lớn gây trở ngại hiệu quả giáo dục.

Giáo dục khéo là làm cho học sinh: yên tâm học tập, phát triển năng khiếu theo sở thích.  

- Trên là phương châm giáo dục tốt, sau đây là phương châm giáo dục xấu: 1) Sai lầm của học sinh xảy ra mới trách rầy, cấm đoán làm cho học sinh chống đối, việc kiềm chế học sinh trở nên khó khăn. 2) Dạy nội dung không đúng lúc, không hợp trình độ hấp thụ của học sinh, việc học tập trở nên khó khăn, cực nhọc cả thầy lẫn trò mà khó có hiệu quả. 3) Dạy hổn tạp nhiều thứ một cách vô lý làm việc học tập trở nên rối loạn, mất thứ tự hợp lý. 4) Làm cho học sinh cô độc, không hướng dẫn giao tiếp bạn học theo hướng tốt, học sinh trở nên hẹp hòi, cố chấp. 5) Để cho học sinh giao tiếp với các bạn học ham chơi quá độ, học sinh trở nên không nghe theo lời khuyên dạy của thầy, của bậc đàn anh. 6) Để học sinh chơi bời quá độ thành thói quen bỏ đi việc học tập.

- Người quân tử sau khi đã thấu hiểu phương châm tốt và xấu của giáo dục nói trên khi ở vị trí chỉ đạo việc giáo dục học sinh nên áp dụng phương châm giáo dục khéo léo như sau:1) Dẫn dắt mà không ép buộc cưỡng chế nên tinh thần của học sinh bình yên, 2) Khai thác năng khiếu mà không cấp bách bắt buộc phải mau thông đạt để học sinh tự tư duy theo sở thích và sở trường.

8

4 khuynh hướng dễ sai lầm của phía học: do quá rộng hoặc do quá hẹp. Đặc điểm người dạy giỏi: lời nói ngắn gọn nhưng dễ được tiếp nhận, ít dùng tỉ dụ nhưng vẫn rõ ràng dễ hiểu. Dạy người dạy giỏi là căn bản để thành người lãnh đạo. Do đó, người quân tử cần phải thận trọng chọn thầy.

- Dưới đây là 4 sai lầm của phía người học, người dạy cần phải lưu ý để cứu giúp họ: 1) Mỗi khi học về sự việc gì nếu nới rộng ra quá nhiều sự việc liên quan thì kiến thức trở nên tản mạn. 2) Nếu hạn định phạm vi quá hẹp thì kiến thức trở nên nghèo nàn hẹp hòi. 3) Nếu để bị lôi cuốn theo biến đổi trước mặt của sự việc thì không có được 1 kiến thức hoàn hảo nào. 4) Ngược lại nếu hạn chế trong phạm vi nhỏ hẹp thì kiến thức dễ trở nên hẹp hòi, thiên lệch.

- 4 loại sai lầm trên phát sinh từ các tâm lý khác nhau của con người nhưng người dạy có thể quan sát tâm tình của người học mà biết được để cứu giúp họ. Giáo dục là dẫn dắt học sinh phát triển sở trường và chế giảm sở đoản của học sinh.

- Người hát hay, tự nhiên người khác bắt chước hát theo; kết quả ca khúc được truyền lan rộng trong xã hội. Tương tự, người thầy dạy giỏi, học trò dễ tiếp nhận tốt; ý hướng, tư tưởng của thầy được phổ biến lan rộng trong xã hội. Xem xét cách dạy của các người thầy dạy giỏi thì thấy rằng lời họ ngắn gọn nhưng người nghe hiểu được điều họ muốn truyền đạt, nếu có ẩn khúc thì cũng ở mức độ thỏa đáng, không dùng nhiều tỉ dụ nhưng nội dung giải thích vẫn minh bạch rõ ràng. Đó là cách tốt dạy người, nội dung dễ được tiếp nhận và truyền đạt cho đời.

- Người quân tử cần phải biết trình độ dễ khó, cạn sâu của việc học và tính chất của học sinh để hướng dẫn học tập thích hợp, có như vậy mới thật sự là người thầy dạy giỏi và có thể dạy được nhiều học sinh có hiệu quả tốt. Những người thầy như vậy có tài năng làm chức quan cao và có khả năng lãnh đạo. Có thể nói giáo sư là căn bản để thành người lãnh đạo. Do đó, người quân tử phải thận trọng trong việc chọn thầy để học tập.

9

Cách dạy, cách hỏi và cách trả lời câu hỏi mà thầy dạy học và người học cần nên ghi nhớ.

- Giữ được tôn nghiêm của thầy dạy thì việc học tập mới được xã hội và người học tôn trọng. Do đó, có 2 trường hợp mà ngay cả vua cũng không được xem bề tôi là bề tôi: 1) Khi bề tôi đảm nhiệm việc cúng tế các tiên vương. 2) Khi cử hành nghi lễ ở trường cấp bậc đại học.

- Trường hợp học trò tốt, thầy dạy không tốn nhiều công sức mà hiệu quả dạy cao và người học lại biết ơn thầy. Trường hợp học trò xấu, mất nhiều công sức để dạy mà hiệu quả thấp và trò lại oán hận thầy!

- Người biết cách hỏi hoặc cách học giống như người biết cách đốn cây cứng, trước hết đốn phần ít cứng của cây, chừa lại phần lõi cứng. Trước hết giải quyết hoặc học các phần dễ hiểu, dần dần lâu ngày phần khó hiểu tự nhiên trở thành bắt đầu có thể hiểu được. Người không biết cách hỏi, cách học thì có kết quả ngược lại.

- Cách trả lời các câu hỏi cho học sinh của người thầy tốt giống như tiếng chuông kêu: đánh bằng vật nhỏ thì chuông kêu nhỏ, đánh bằng vật lớn thì chuông kêu lớn. Người đánh chuông điền đạm bình tĩnh biết đánh vừa đủ sức thì tiếng chuông kêu nghe hay nhất. Người không biết cách trả lời tốt thì không được như trên.

10

Việc học tập cần có thời gian, kiên nhẫn và người dẫn dắt tốt.

- Nếu chỉ thuộc lòng nhiều kiến thức không đủ để làm thầy tốt dạy người học. Người thầy tốt cần phải nghe kỹ nội dung học trò nói ra và dẫn dắt thích đáng. Nếu học lực của trò không đủ để đặt câu hỏi thích hợp thì thầy phải tự nói ra cho trò hiểu, nếu trò vẫn không hiểu thì lúc đó mới dừng lại.

- Con của người thợ rèn giỏi thì biết cách may vá đồ bằng da, con của người thợ làm cung giỏi thì biết cách đan giỏ, muốn đổi hướng xe ngựa thì trước hết đổi hướng của ngựa thì xe sẽ được kéo theo sau. (Ý nói xem việc làm của người lớn chung quanh lâu ngày sẽ sinh ra thói quen hoặc hứng thú làm theo). Người quân tử biết quan sát và thấu hiểu ý nghĩa của 3 thí dụ nói trên thì có thể nhiệt tâm vào việc học.  

11

Nắm cở sở, căn bản của sự vật là trọng yếu, việc học cũng vậy.

- Các học giả cổ đại thường so sánh sự vật và phân xếp loại để hệ thống hóa kiến thức. 1) Trống không phải là dụng cụ dùng quy định âm giai (ngũ thanh) nhưng không có trống thì ngũ thanh không đúng nhịp. 2) Nước (trong suốt) không thuộc trong 5 màu (ngũ sắc) nhưng lấy nước làm nền thì 5 màu rõ nét hơn. 3) Học vấn không phải là điều kiện bắt buộc cho 5 chức quan cổ đại nhưng không có học vấn thì khó quản lý xã hội tốt. 4) Thầy dạy không phải là người trong thân tộc (ngũ phục) nhưng không tiếp nhận nội dung khuyên dạy của thầy thì không biết cách hòa thuận với thân tộc. Quan sát xem xét  4 thí dụ trên có thể thấy ra công dụng của loại gọi là “hữu dụng của vô dụng”.

- Người quân tử nói: 1) Tài đức của người đại đức không có giới hạn như tài năng của người thường, việc gì họ cũng có thể quản lý tốt được (bất quan). 2) Kỹ thuật tài năng của người có được đại đạo không giới hạn vào nghề chuyên môn nào, họ có thể làm tốt được mọi việc (bất khí). 3) Người có đại tín không giữ lời hứa như người thường nhưng họ có điều phải tin vào họ, không tin họ không được. 4) Đối với một khoảng thời dài nếu có hiện tượng thay đổi nhiều lần trong khoảng thời gian dài đó thì chúng ta không cảm thấy thời gian dài. Nếu thấu hiểu ý nghĩa của 4 thí dụ trên thì có lẽ người quân tử giác ngộ được rằng cần phải nắm vững căn bản của việc học.  

- Các vị vua của 3 thời đại Hạ, Ân, Chu khi tế lễ nước đều tế lễ sông ngòi trước, sau đó mới tế lễ biển cả. Điều này cho thấy họ tôn trọng nguồn gốc, căn bản hơn.

 

Ghi chú

(1)  Nguyễn Sơn Hùng biên dịch (2021): Lễ và Tu Thân.

Nguyên tác:“Lễ và tu thân” trong sách “Triết học của Matsushita Kônosuke” (tiếng Nhật), cơ quan phát hành: Viện nghiên cứu PHP, năm 2002, trang 167~173. Bài thứ 30 được đăng vào tháng 9 năm 1950 trong nguyệt san của Viện nghiên cứu PHP trong 40 bài “Lời ngỏ của PHP”, sau được tổng hợp thành sách với tựa “Lời ngỏ của PHP” xuất bản năm 1953, cải biên năm 1975, vào năm 2002 được biên soạn lại và xuất bản với tựa mới là “Triết học của Matsushita Kônosuke”. Sau đó sách này được tái bản vào năm 2009. Phiên bản dùng để dịch là phiên bản năm 2002.

http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Le-va-tu-than.htm

(2) Nguyễn Sơn Hùng biên dịch (2021): “Ý Nghĩa Cội Nguồn của Lễ là gì?”. Nguyên tác: “Ý Nghĩa Cội Nguồn của Lễ là gì?” trong “Triết học của Matsushita Kônosuke” (tiếng Nhật), trang 136~147, cơ quan phát hành: Viện nghiên cứu PHP, năm 2002,

http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Y-nghia-coi-nguon.htm

Nguyễn Sơn Hùng

Biên soạn ngày 4~5/11/2026


Tài liệu tham khảo

(1) Takeuchi Terao (1979, 1996): Lễ Ký – Tân Thích Hán Văn Đại Hệ quyển 27, 28, 29, Meijishoin.

(2) Katsura Gojuurô (1927): Lễ Ký Quốc Tự Giải quyển hạ, Waseda Daigaku Shuppanbu.