Thằng Em Cán Gáo - Ngộ Không Phí ngọc Hùng

             Thằng Em Cán Gáo

       Nghiệp ngão thế nào chả biết nữa, xem bộ “tape” Những tình khúc bất tử quay cảnh phố phường Hà Nội. Máy quay phim ngừng lại ở khoảng tường loang lỗ nào đó có cái bàn cắt tóc. Nếu như ống kính nhích thêm chút nữa, mà có cái cổng gỗ hai cánh nặng nề, thì….thì đúng là căn nhà của ông via bà via tôi ở số 26 phố Chợ Đuổi, mái ngói đỏ ệch ngày nào đã ngả sang màu nâu đất.

       Ở mảng tường này, tôi tập cho thằng em họ đạp xe đạp.

       Thời gian ấy nó thế, thời gian nó thế ấy…một ngày, tôi thấy ông via tiếp khách lạ. Hỏi bà cụ, tôi được biết đó là chồng bà cô, em ông cụ ở Thái Bình lên chơi. Hôm sau, ông chú về lại tỉnh Thái. Tôi nghe lóm bà via…xiết pháo ông cụ: “Dào, lại cái vạ gì đâu”. Tuần sau đang đứng cạnh bể nước mưa, nghe tiếng chuông kính coong, mở cổng và dòm ông chú, tay cái thùng gỗ, bên cạnh là thằng oắt tì, vai khóac cái tay nải, cứ như tản cư không bằng. Ông chú chỉ thằng oắt tì, bắt khoanh tay cúi đầu chào tôi bằng…anh. Vừa lúc ông via bà via bước ra, rồi…bác bác, em em loạn cào cào châu chấu cả lên. Cả ba kéo nhau lên nhà trên, bỏ lại ngòai sân thằng oắt tì. Tôi như Cao bồi Hà Nội “kên sì po” thằng oắt tì từ đầu xuống chân và ớ ra: Giời ạ, thằng oắt tì này đi…chân đất, tóc húi cua trọc lóc như…cái gáo.

       Từ đấy tôi gọi thằng em họ là: Thằng đầu gáo.

       Thằng đầu gáo vừa tôi lắp, vừa ngọng, nói năng cứ như đá ngược lên tận mái ngói, đến quặn cả mồm miệng. Lại nữa, lúc nào thằng đầu gáo cũng “đằng ấy” với “tớ”. Thế nhưng thằng em hình như khắc khẩu với bà via tôi, nên lâu lâu bà cụ vẫn bêu riếu “thằng nhà quê sáng tay họ, điếc tai cầy”. Mỗi lần như vậy nó lại vén cặp môi đỉa trâu, cười lủng lẳng như trêu ngươi, bà via tôi được thể điên tiết: “Mới nứt mắt ra đã cốc láo”. Năm ngày chầy tháng, bà via tôi cũng thương thằng đầu gáo ra phết vì số phần thằng này côi cút!

       Sáng sáng…”thầy” thằng em mang đồ nghề ra cái tường bên hông nhà, treo cái gương, đặt cái ghế, thùng đồ nghề “tông-đơ”, dao cạo, kéo, lược. Sau đó tôi mới biết ông chú tôi là phó cạo ở phố Lê Lợi, tỉnh Thái. Suốt ngày thằng đầu gáo ở bên chỗ cắt tóc, lúc bưng chậu nước cạo râu, khi vò khăn lau mặt. Vắng khách, tôi khều thằng em chơi đáo, ăn thua bằng nắp chai “limonade” đập cho tòe ra. Và tôi lên mặt dân Hà Nội, chỉ bảo cho thằng nhà quê chơi đáo tường. Vì không phải cứ táng “đồng hào cái” (đồng hào 20 xu) vào tường là bật ra. Mà vừa lia, vừa giựt ngược lại, đồng cái vòng lên như cầu vồng mới đi xa. Mỗi lần căng tai nghe mục chơi đáo, thằng đầu gáo mặt cứ nghệt ra “thế cơ”  hay “ừ nhẩy”, hoặc “vậy hử”.

       Đất có thổ công, sông có hà bá, sang đến đánh khăng tôi nhường cho thằng dân đồng chua nước mặn. Trò chơi gì mà khoét cái lỗ nhỏ hình chữ nhật, thằng đầu gáo chỉ cho tôi đặt cái khăng con nằm dọc theo cái lỗ, nhích đi nhích lại…và dặn dò: ”Đằng ấy lấy cái khăng cái gõ vào cái khăng con này nhá, đợi nó…nhẩy lên nhá”. Thì cứ như thật với ông giẳng ông giăng, ông giằng búi tóc, ông khóc ông cười, mười ông một cỗ, đánh nhau vỡ đầu. Vì…vỡ đầu thật. Một bữa cái khăng con nhè trán tôi táng một cái bốp. Tôi gào tóang lên, chú tôi cuống cuồng lấy muối đắp lên, lấy đũa cả hơ lửa di di, tôi càng gào tợn. Ông chú tôi dỗ dành, kể chuyện nhà quê nhà mùa: con gà mái bị đạp mái, chạy te te kêu…“rát rát”, con gà trống gân cổ kêu…“khổ khổ”, đàn gà con kêu…“chết chết”. Tôi gọ gạy chú tôi có khiếu hót như nhồng, không giống lông cũng giống cánh thì…

       Thì thế nào thằng đầu gáo cũng là…”phó cúi”.

       Trở lại chuyện “ri cư” vì ông via tôi đội mũ chào mào Bảo Chính Đòan có cấp bậc,  nên tính chuyện vào Nam trước ngày chia đôi đất nước. Vì thế tôi được nghỉ học. Đẽo bà via tí tiền còm, tôi dẫn…thằng ‘le nhaque” đi “bát phố”. Tôi đưa thằng em…qua rạp xi nê Đại Nam để xem…“xi-nê thùng”. Tôi chỉ cho thằng nhà quê dí mắt vào cái lỗ xem phim câm, máy chạy…“tách tách” chiếu phim Tarzan đóng khố hú vang trời vang đất, đu rễ cây giải cứu cô đóng khố thoát khỏi nanh vuốt của con khỉ đột. Và Zorro quần áo đen, bịt mặt nạ đen, đội mũ đen, phi ngựa trắng chạy thấu trời cứu cô mặc váy đầm hái nho. Bây giờ hồi nhớ lại thời ấy là các phim ngắn đen trắng 8 ly, chỉ quanh quẩn với Sạc Lô vượt ngục, Bạch Tuyết 7 chú lùn, Aladin và cây đèn thần, v…v…Tôi “bao” thằng nhà quê “mút” kem Cẩm Bình bọc sô-cô-la ở gần nhà. Hoặc đến hàng kẹo kéo, tôi hoắng huýt với thằng em ông bán kẹo kéo dài ra rồi…“búng” cái cách. Thằng em bĩu môi: ”Tớ búng bi đâu có thua gì”.

        Như ông cụ tôi tính, gia đình tôi vào Nam trước hiệp định đình chiến mấy tháng. Đến gần cuối năm, họ hàng tôi mới lục đục vào Sài Gòn. Dăm ba bữa nghe nhắn tin, bà cụ và tôi lại hớt hải leo lên xích lô, hết tới nhà Hát Tây, lại đảo về trại Học sinh Di cư Phú Thọ. Chiều về nghe ông cụ tôi nhiếc: “Rõ ngớ ngẩn, chú cháu nó có bao giờ đi học đâu”. Đâu đó đến lúc tôi tập tành làm người nhớn bằng vào ngồi ở quán cóc gần nhà, húp đĩa cà phê…“bí tất”, buồn buồn móc túi “một đồng hai điếu Ruby”. Nhưng phải đợi tôi uống cà phê đá, hít “hai đồng một điếu Ruby” tôi mới hóa thân là Bắc kỳ chín nút hoà nhập với người miền Nam với Bắc nói “ốm”, Nam kêu “bịnh”.

       Đến tuổi… tam thập nhi lập, “gã” lập thân theo người xưa bằng cách lấy vợ. Năm dày chày tháng, vợ gã được Chúa…vui vẻ gọi về nước Chúa, thế mới…bịnh. “Vinh danh thiên Chúa trên giời, bình an dưới thế cho người thiện tâm” ấy là gã khấn cho…gã. Xa hơn nữa, bạ vào mắt gã bài viết về mấy anh già về quê tìm cái thú đau thương…trâu già gặm cỏ non. Nghe hơi chữ quá…đã. Gã hòm hõm chạy trời không khỏi nắng ắt bây giờ thằng con theo bố làm…phó cúi? Vừa lúc nghe bát nháo thằng đầu gáo đã vào Sài Gòn thì…thì gã có mặt ở Sài Gòn.

       Ghé ông chú “phó cúi”, ông lõ mắt khi nhìn thấy…thằng Ngụy bước vào cửa. Gã tự giới thiệu, bắt tay, đến mấy giây sau, với khuôn mặt…vô tính, ông chú mới gục gặc cái đầu, buông thõng một câu hờ hững: “À, anh mới về…”. Rồi thôi. Thôi sao được, vì sau đó ông chỉ cái huy chương sao vàng treo trên tường. Ông…”thuyết minh” về chiến dịch “Trường Sơn anh hùng”, thành quả ông dựng được cái…cầu tre cho xe Molotova chạy…qua cầu. Tiếp, nước chẩy qua cầu với những tiếc nuối, cờ đến tay chưa kịp phất, ông bàu bạu hụt mất cái ghế thứ trưởng thơm như múi mít. Nói cho lắm tắm cởi truồng, nào có hay hớm gì chuyện “nhất đảng nhì phe” ấy. Ông nói gì thì nói, gã không tìm thấy ở ông chú ngày nào trần sư cụ trên may-ô, dưới quần đùi. Và chân quê chất phác qua chuyện com gà mái, chạy te te kêu…“rát rát”, con gà trống gân cổ kêu…“khổ khổ”.

        Khổ một nỗi gã phải ngồi chịu trận cho đến khi ông khoe mẽ thằng con ông là phó biên tập tờ Nhân Dân. Bỗng không nó bỏ Hà Nội vào Sài Gòn vì chuyện ruồi bu nào đấy. Gã nghe người cứ ngay đơ như cái…“tông đơ”, vì nghĩ trộm thằng em chưa một ngày… đi học. Gã rửa óc nghĩ không ra đành nhủ thầm thôi thì con giống cha nhà có phúc, bố là… cán búa, con là… cán gáo cũng...”tốt thôi”. Gã nói với ông, gã sẽ đi thăm thằng em bây giờ. Nhưng ông đừng cho tôi biết để dành một bất ngờ. Trên đường đi, gã hục hặc những chuyện không đâụ. Một là gặp họ hàng hang hốc, những người kẹt lại sau 54. Trong khi…tọa đàm với…Ngụy là gã, làm như gã…“có vấn đề”, nên họ tìm cách tránh né vì…“nhậy cảm và tế nhị”. Họ có bài bản giống nhau là ít thật, nhiều giả. Hai là vác xác tới nhà ông chú vào giờ ăn trưa chả có gì để hốc, nên bụng dạ gã hốc hác theo. Bí beng hơn nữa với thằng em lát nữa sẽ gặp đây.

       Bởi đang đói meo, gã…“lên kế hoạch” sẽ…“chiêu đãi” người anh em xã hội chủ nghĩa ở một tiệm ăn…”thương hiệu” với những món ăn…”đặc sản” như chuột nướng chẳng hạn. Sau đó có đấm mõm nó thêm tí ti…”hủ hóa” trăm năm bia đá cũng mòn, bia chai cũng vỡ chỉ còn…bia ôm cũng chẳng chết thằng răng đen mã tấu nào. Sau đấy, nếu được người phó biên tập báo Nhân Dân gọ gạy chuyện…”lao động văn hoá cật lực” với…”văn học xung kích” như du kíck thì…kích thích biết mấy. Nhưng gã vội lắc đầu xua đuổi ý tưởng chữ nghĩa hẻo mọn ấy đi, để tiêu pha thì giờ đường xa vò võ, gã nhìn ra ngòai ngắm cảnh phố xá. Đột nhiên gã ngáo ra tự hỏi quái thật! Với…“nhà ở phố, bố làm to” mà nhà thằng em nhè…hóc bò tó tận Hóc Môn, Bà Quẹo xa tít mù.

       Chợt gã vồ được câu của nó ngày nào: “Sợ đếch gì, tớ búng…bi mả hơn nhều”. Nhưng gã biết thừa bứa thằng này…dát như cáy ngày. Vì ngày ấy tập cho nó đi xe đạp cả tháng không xong, vì nó sợ: “Tớ ngã lăn kềnh ra thì bỏ bu”. Còn mục bắn bi thần sầu của nó, gã có thấy bao giờ đâu? Nên với gã: không thấy không tin. Ngồi trên xe, gã sắp xếp cuộc đấu trí sắp tới giữa Ngụy và người anh em xã hội chủ nghĩa phía bên kia.

       ***

       Cửa mở, nắng ngày tràn ngập vào nhà…Thằng em đi ra, che mắt vì nắng. Gã đã định bụng sẵn với một bất ngờ. Chuyện là bấy lâu nay gã ăn đong ăn vay qua sách báo, với nhóm Nhân văn Giai phẩm nên gã biết tẩy mấy anh cán bộ…lao động văn hóa này, thường sợ hoảng sợ tiều sau thời kỳ…hậu cởi trói văn nghệ. Họ sợ nhất A25 là cơ quan cảnh sát văn hóa chụp…”cái nón cối” thì vỡ mặt. Thế nên gã hú họa nó:

       - Tôi là cán bộ bảo vệ văn hóa từ Hà Nội vào…

       Gã làm mặt nghiêm và buồn:

       - Ông là Đạm?

        Mặt thằng em xanh như đít nhái, lắp bắp:

       - T…ô…i…tô…i…

       Thấy mặt thằng em mà tội nghiệp, gã cười tõm một cái:

- Anh Hùng con bác Tư đây.

       Mắt thằng em hấp háy ẩn hiện sau bàn tay che nắng. Ba giây sau. Gã nhớ rõ đúng ba giây…Thằng em chồm tới ôm chầm lấy gã:

- Anh Hùng…

       Ghì chặt lấy gã…Lắng đọng thật lâu, thật dài, dài cả năm mươi năm, cả nửa thế kỷ.   

       Gã nhẹ nhàng gỡ tay thằng em ra, thóang lặng nhìn từ trên xuống dưới, khóe mắt nó dương như ươn ướt…Dòm xuống một chút nữa, như ngày xưa cũ kỹ, không đổi thay: Giờ ạ! Nó vẫn đi…chân đất.

      Giọng thằng em thì thào qua tai gã:

- Em biết thế nào anh cũng về…

      Mắt gã cũng đọng nước thì phải. Gã đánh trống lảng hỏi nó khỏe không? Nó ghì mạnh gã rồi chợt buông ra, quay lưng đi vào trong nhà và quẹt mắt.

      Nó nói vọng lại:

- Em vào thay quần áo. Bình thường thôi anh. 

      Nhìn thằng em từ sau lưng. Gã lan man thời buổi này được bình thường như nó thì còn mong đợi gì hơn, không bình thường mới có chuyện. Gã nhìn vào phía trong, đúng là nhà trống ba gian, không vách ngăn, không cửa nẻo, thông thống tới tận bếp, sân sau. Gã bắt gặp thằng em vuốt tóc, chải đầu…bằng năm ngón tay. Chợt nó nói vọng ra:

- Bác đợi em hâm tí nước nhá.  

      Giọng nó có một chút nào…hâm hâm, vì đổi tông qua “bác, bác, em, em”, đúng điệu cán gáo hay Bắc kỳ hương lý, nhà quê nhà mùa. Thằng cán gáo đi ra, tay cài…cúc quần. Gã nghĩ quẩn cái thằng của nợ này cũng nho phong sĩ khí chán, vẫn còn giữ được văn minh, văn vật Hà thành là phải đóng bộ cho tươm tất để tiếp khách. Nhưng ghim trong đầu gã thằng cán gáo mặc cái quần tây nhàu nát, không mang thắt lưng, chả hiểu nó quên hay chẳng có mà đeo. Rồi hai anh em chuyện xưa chuyện nay, chuyện ngày như lá, tháng như mây. Gã kể cho nó nghe vừa ghé thăm “thầy” nó, với huy chương “Sao vàng”, với “Trường Sơn anh hùng”. Nó nhấm nhẳng:

       - Tưởng chuyện gì. Chuyện đó bình thường thôi.

       Xong, thằng em dẽ dàng:

       - Tốn cả trăm đô để có cái của nợ ấy, bác ạ. Tiền chứ có phải vỏ hến đâu, vả lại thầy em chỉ được cái nước hão, đã có dạo đói vàng mắt ra đấy. Bình thường mà.

       Tiếp, nó nhành mồm lụi đụi:

       - Thầy em, chỉ được cái theo voi ăn bã mía, đi sau đổ vỏ cho thằng ăn ốc.

       Qua thầy nó, chợt nhớ ra nó cũng viết lách như…gã. Dòm bề ngoài chả…văn vẻ gì cho mấy, gã vén môi hỏi bỡn nó:

       - Chú làm phó biên tập báo Nhân Dân, làm gì mà…cây đa cây đề quá thể vậy?

      Thằng cán gáo mà rằng:

      Em học khoa văn, bị …biên chế sang khâu…kinh tế. Họ không có chó bắt mèo ăn cứt vậy thôi, thưa bác.

      Qua “thầy” nó cho hay, đột biến nó đốc chứng đọc sách thánh hiền, dường như đang ôm giấc mộng lớn, mộng con với tề gia trị quốc bình thiên hạ thì phải. Như gã đây, gã cũng đang ôm giấc mộng từ chương, là khi về đến đất tạm dung, gã phải mang một cái gì về, gã sẽ xâu chữ như xiên khoai về một chuyến đi. Bèn hỏi tới nữa nhiễu sự của thằng em nhồi chữ như nhồi rơm nhồi rạ đến đâu rồi. Nó… thao tác:

      - Bình thường thôi bác, để lát nữa em sẽ…kinh qua nhá.

       Gã đảo mắt xuống bếp, trên cái chum có cái gáo mà cán gáo lại như…cái khăng. Gã ngẫm nguội hay là bắt địa thằng em cái gáo mang về đất tạm dung để đánh dấu cho một chuyến đi. Bất chợt dòm lên có sợi giây phơi quần áo treo cái “sì-líp” đàn bà to như cái nồi ba mươi, dềnh dàng thồn thộn làm gã hãi quá sức. Gã nhẩm chừng, vợ nó to khỏe lắm đây. Trong khi nó tạng người đuôi chuột ngó ngoáy lọ mỡ lớ quớ chết tươi có ngày. Gã buồn môi ngứa miệng hỏi thăm…hiền thê nó đâu. Nó lấp lửng:

       - Nhà em đi…mút cu. 

       Gã ngay mặt như cán tàn vì i xì mới đây ghé Vũng Tầu…”tham quan”. Sát bên hông chợ, đập chát vào mắt gã có con đường mang tên: Bú cu. Gã bèn há họng hỏi thằng bạn thổ dân đất biển…“sự cố” gì lạ thế. Bạn gã…”thuyết minh” ấy là tên của một ông phi hành gia…người Nga. Gã bèn kể chuyện…”bú cu” của ông người Nga này.

       Thằng em tương một câu:

       - Nhà em…người Nga.

       Bỏ bu! Gã chớ phở ra và líu lưỡi như nó:

       - Chú…chú nói gì! Người…người…

       Gã chưa kịp vén mồm hỏi cho rõ, nó ba điều bốn chuyện: Số là qua Nga chơi, nó đang chụp hình cảnh có tuyết rơi lộp bộp thì bị công an nhúm vì ấy là căn cứ quân sự cấm chụp hình. Nó bị giải về cơ quan cảnh sát để…“làm việc” thì gặp một nữ sinh viên người Nga thông dịch to đùng, nói tiếng Việt như máy. Sau là…vợ nó.

       Nó cười như nghé:

       - Chẳng phải tay vừa đâu nhá, nhà em dậy Ngôn ngữ học đấy.

       Gã bổ thêm một câu ngớ ngẩn:

       - Ngôn ngữ…

       Gã chưa kịp hòan hồn, nó bày cỗ:

       - Để em sắp bữa cơm quấy quá mời bác sơi nhá.    

       Nhá nhem rồi…rồi nó vào nhà trong, gã nhìn theo, cấu vào mắt gã, nó rất…”vô tư” vén quần…tồ tồ ngay cạnh cái chum. Có cái gáo đấy, nó không múc nước rửa tay cho. Nó hai tay chùi quần. Rồi lại xoa mặt, vuốt tóc, cài cúc quần. Giời ạ, gã thấy thằng này nhà quê nhà mùa thật chứ chẳng chơi. Bê đồ ăn thức uống ra, cứ như cơm niêu nước lọ. Nào là niêu cơm nguội, đĩa tôm rim, và chẳng thể thiếu đĩa dưa chua và bát canh. Nhất là tôm rim vì để lâu ngày nên cứng và  mặn chát ăn với canh dưa chua…chua. Gã thấy ngon đáo để. Mặc dù màu nước dưa khú vàng như…nước đái của nó.

       Vừa ăn nó vừa giục giặc: “Vợ chồng em như con cua, cái ốc nơi xó đồng, cả đời duyên nợ với chữ nghĩa, nay nhà em xoay ra sọan tự điển Nga-Việt”. Như bật rật gì đấy, nó lấy quyển tự điển của người Hòang Phê mở ra phân bua: ”Bác xem, họ làm ăn chẳng ra đếch gì sất cả”. Nó búi bấn tiếp: “Ngoài Bắc mình gọi là cái cốc, trong Nam kêu là cái ly. Với “cái ly”, họ cho là…phương ngữ của miền Nam!.

       Nghe…“phê” qúa mạng, gã vắt qua chuyện văn chương một cõi của nó, gã hỏi dạo này nó có phang ngang bửa củi gì chăng?

       - Thưa với bác, em tịt bút từ lâu. Ở đây, bác muốn viết gì thì viết, tự do nhân bản mà, nhưng đừng dại viết những gì đang có trong đầu. Nói thực với bác, cứ theo cái nghề thợ cạo xưa kia của thầy em…đè đầu đè cổ thiên hạ, thế mà hay.     

       Hay hớm xong, thằng em mò mẫm tủ sách sau lưng. Nó cúi xuống kệ cuối cùng lục lọi mãi mới lôi ra được quyển sách đưa cho gã. Gã dòm qua: sách bọc giấy dầu đã sờn gáy, ắt là đã đọc nhiều lần. Nó ngồi xuống, xầm xì về quyển sách mà nó thửa được. Ấy là quyển Hoa xuyên tuyết của Bùi Tín. Nó giọng khê thuốc lào, xì xầm cho gã biết bạn bè chuyền tay nhau xem,…mê lắm.

       Mặt mày nó dáo dác, mắt lấm lét, chả ra dáng sĩ phu Bắc Hà tí ti ông cụ nào. Nó khu khi khú khí gì ấy. Mãi sau gã mới ngẫn ngẫn ra nó nhờ gã làm cách nào để gửi nó quyển Đêm giữa ban ngày của Vũ Thư Hiên, sách gối đầu giường của bạn bè nó bây giờ. Họ giữ như giữ mả tổ, nó chỉ nghe hơi nồi chõ có nhiều chuyện thâm cung bí sử, như chuyện ông Hồ có hai vợ, một Nga, một Tàu, lại có con nữa. Sợ gã lãng tai, thằng em dặn dò thêm: “Bác nhớ nhá. Bác kiếm cách nào gửi cho em nhá”.

       Nhá với nhem, gã lụng bụng, vậy mà cũng nhỏ to. Mà nó cần quái gì phải đọc, gã nhủ thầm: Cả chặng đường đã qua của thằng em là…đêm giữa ban ngày rồi còn khỉ gì nữa! Nhưng gã biết nói gì với thằng em đây! Hình như cuộc sống đến một lúc nào đó phải chấp nhận những gì…không bình thường và cứ xem nó như…bình thường. Để chịu đựng qua cơn bão, để làm sao biết tìm nơi trứ ẩn dưới cơn mưa.

       Như dựa dẫm vào dăm ba quyển sách chẳng hạn! Như thằng em gã bây giờ.

       Trời mưa lâm thâm…Gã để cái đầu đì tìm khỏen thời gian đã mất qua…cái khăng.

       “Thằng cán gáo ra hiệu chỉ ngang đầu gối, nhổ nước bọt đánh bẹt vào bàn tay, xoa xoa. Tiếp nhắm tịt mắt, quất cái khăng cái vù. Thấy ngon sơi, nó cũng vẹo người, nhắm mắt phang bừa. Lại hụt nữa. Thằng em cáu, vỗ đùi cái đét: “Mẹ, ngu như lợn”.

       ***

       Bởi đã đùm đậu từ trước, khi về đất tạm dung, gã phải mang một cái gì về, thảng như xâu chữ như xiên khoai qua một chuyến đi. Bây giờ ngôi đây trộm nghĩ chả cần nhồi rơm, nhồi rạ chữ nghĩa với văn dĩ tải đạo cho mất công, tốn sức…

       Thế là gã lọ mọ tới cái chum có cái gáo mà cán gáo như…

                                                 Trúc gia trang

                                                 Giáp Ngọ 2004

                                     Ngộ Không Phí ngọc Hùng

                                              (bổ sung 2025)

 

 

Đôi Điều Tâm Sự (7): Bày Tỏ Tất Lòng - Đỗ Chiêu Đức

Đôi Điều Tâm Sự  (7)

                   BÀY TỎ TẤC LÒNG

        Trước tiên, xin mời nghe chuyện Mark Twain và người phụ nữ cao ngạo sau đây:

                           

       Trong 1 buổi tiệc, Mark Twain ngồi cạnh một người phụ nữ. Theo phép lịch sự, ông đã nói với người này “Cô thật xinh đẹp”

       Người phụ nữ đó không hề cảm kích mà còn cao ngạo nói rằng “Rất tiếc là tôi không thể nói lời khen tương tự như thế dành cho ông”

       Mark Twain bình thản đáp “Không sao, cô có thể giống như tôi nói một lời dối lòng là được rồi”

Người phụ nữ nghe xong, xấu hổ quá cúi gầm mặt xuống bàn mà không nói được lời nào.

Ý nghĩa :  Tảng đá mà bạn ném ra, người bị nó làm cho vấp té cũng chính là bản thân bạn. Nếu bạn nói lời cay nghiệt thì người cuối cùng chịu nhục nhã vẫn là bạn.

        Đọc  chuyện " Những chuyện hay và ý nghĩa" của Kim Oanh gởi nêu trên, làm cho tôi nhớ lại hồi 20 năm trước....

       Khi tôi đã nhận được visa định cư ở Mỹ, thì không những tôi, mà tất cả bạn bè của tôi nữa, đều mừng cho gia đình tôi sắp sửa định cư ở một "thế giới mới", cái thế giới mà mọi người dân ở Việt Nam đều ao ước, cái thế giới mà xăm ở Lăng Ông Bà Chiểu ghi là "QUI MÃ" là "Qua Mỹ"!

       Thôi thì hết người nầy đến người kia, xúm nhau làm tiệc tiễn hành, gọi là để tiễn ngưởi "QUI MÃ". Hết bà con dòng họ, đến bạn học cũ, rồi đồng nghiệp cùng dạy chung...

       Một hôm, khi vừa bước chân vào một buổi tiệc, một anh bạn bước đến niềm nở bắt tay, ân cần kéo ghế mời ngồi. Anh bạn nầy nổi tiếng là người rất hoạt bát, là một tay ăn nói giỏi. Thấy bạn qúa nhiệt tình, tôi buộc miệng nói:

      - Cám ơn anh, hôm nay anh lịch sự qúa!

        Anh bạn cười ranh mảnh nói:

     - Anh Đức nói vậy, bộ ngày thường tôi không "lịch sự" sao?

        Tôi ngớ người ra, sượng sùng, vì mình không có ý đó, trong một lúc, tôi lúng túng không biết nói sao, chỉ mở miệng cười trừ... Chợt... Cũng không hiểu là bản năng tự vệ hay trời xui đất khiến như thế nào đó, sau khi cười hề hề xong, tôi buộc miệng nói:

     - Bạn hiểu lầm ý tôi rồi! Tôi nói là "HÔM MAY anh Lịch Sự QÚA". Có nghĩa là: Ngày thường anh đã "Lịch Sự rồi."  Hôm nay "Càng Lịch Sự hơn"!

       Bây giờ thì đến phiên anh bạn tôi ngẩn ra, rồi cười lỏn lẻn nói:

     - Vậy hả!... Rồi tỏn tè bỏ đi nơi khác...

       Mọi người có mặt vổ tay cười ồ lên!

       Tôi luôn rất lấy làm đắc ý về chuyện nầy.

       Bây giờ, đọc chuyện của Kim Oanh gởi, tôi chợt nhớ lại chuyện xưa, nhớ lại anh bạn đồng nghiệp của thuở nào bị tôi làm cho "tỏn tè" trước mặt bạn bè, tôi không còn thấy tự hào, đắc ý nữa, mà chỉ thấy trong lòng tràn đầy hối hận, luyến tiếc, muốn nói vài lời đãi bôi với bạn, thì bạn đã không còn nữa!

       Có những chuyện chỉ làm cho ta đắc ý trong một lúc, rồi sau đó phải nuối tiếc cả đời!

                                       Đỗ Chiêu Đức

                    CHÔN hay HỎA THIÊU

 

Gởi các bạn già,

       Tôi là thầy Đồ, nói thế có nghĩa là tôi cũng am tường về Âm dương Ngũ hành Bát quái... vì nó có trong Kinh Dịch để giải thích về vũ trụ quan của người xưa. Tôi cũng biết ít nhiều về kinh Phật qua văn chương và qua cuộc sống thực tế nông thôn VN, nơi mà tôi lớn lên từ nhỏ. Tôi cũng thuộc ít nhiều kinh Phật vì tôi học chữ Nho với một ông Thầy Chùa ở quê tôi. Nhưng...

       Tôi chỉ say mê nghiền ngẫm về Âm dương Ngũ hành như là một cách lý giải về những vật chất chung quanh ta, như Ban ngày là là Dương, Ban đêm là Âm, mặt trời là Dương, mặt trăng là Âm, đàn ông là Dương, đàn bà là Âm... và vật chất quanh ta là do Ngũ Hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mà thành, và Ngũ Hành cũng ứng với Ngũ Tạng là Tâm, Can, Tì, Phế, Thận...  Cũng như tôi rất tâm đắc về luật Nhân Qủa của nhà Phật, như:

      "Dục tri tiền thế nhân, kim sinh thụ gỉa thị. Dục tri lai thế qủa, kim sinh tác gỉa thị 欲知前世因，今生受者是. 欲知来世果,今生作者是 ". Có nghĩa: "Muốn biết cái nhân của kiếp trước, thì hãy xem sự thụ hưởng của kiếp nầy (Ví dụ: Kiếp trước ăn ở nhân đức, nên kiếp nầy được giàu sang vinh hiển). Còn Muốn biết cái qủa của kiếp sau, thì hãy xem việc mà ta đang làm ở kiếp nầy (Ví dụ: Kiếp nầy ta ỷ giàu hiếp đáp người nghèo khó, thì kiếp sau sẽ là ăn mày...)

       NHÂN 因 là Cái hạt giống, QỦA 果 là Cái Trái do hạt giống đó sinh ra, nên ta nói "Gieo nhân nào thì gặt qủa nấy". Phật giáo và Nho giáo gặp nhau ở điểm nầy.  Hồi nhỏ đọc Minh Tâm Bửu Giám thấy có câu:

 "Chủng qua đắc qua, chủng đậu đắc đậu. 種豆得豆，種瓜得瓜。

  Thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất lậu 天網恢恢，疏而不漏!".  

Có nghĩa :

          Trồng dưa thì được dưa, trồng đậu thì được đậu.

          Lưới trời lồng lộng, tuy thưa mà không lọt!

   Tôi mê những văn thơ có liên quan đến Phật giáo, như:

               Phù thế còn nhiều duyên nghiệp qúa,

               Lệ lòng mong cạn chốn am không.

               Cửa thiền một đóng duyên trần dứt,

               Quên hết người quen chốn bụi hồng !

                                    Jean. Leiba.

  hay như trong Kiều :

               Cho hay giọt nước cành dương,

               Lửa lòng tưới tắt mọi đường trần duyên.

             .........................................

               Sự đời đã tắt lửa lòng,

               Còn chen vào chốn bụi hồng mà chi?!

        Tôi chỉ thích và kính trọng những ông Thầy Chùa gầy gò khổ hạnh giỏi chữ Nho ở thôn quê, nơi tôi ở hồi nhỏ, và...

        Tôi ghét cay ghét đắng những ông thầy chùa mập mạp, phốp pháp, lên xuống xe hơi... ở thành phố; mấy ông Thích Đô La nầy hễ mở miệng ra là phải cúng dường... cúng "chiếu!" và...

        Tôi rất ghét những nghi thức mà họ cúng bái vong linh người chết, kinh của họ đọc, ngoại trừ những câu tiếng Phạn như: "Nam  mô tô rô bà ra, đát tha nga đa da, đát điệt tha, án tô rô, tô rô, bát ra tô rô, ta bà ha..." không biết là nghĩa gì?! và cũng không biết là họ đọc có đúng không?! Họ đọc tầm bậy cũng chẳng ai biết gì!!! Thế thì ĐỌC ĐỂ LÀM CHI???!!!

         Còn những câu chữ Nho, thì vài ông thầy chùa lớn tuổi còn đọc đúng, chớ các ông tre trẻ thì đọc... tùm lum tà la hết trọi! Như câu: "Phụ mẫu ân thâm chung hữu biệt, Phu thê nghĩa trọng DÃ phân ly 父母恩深終須別 夫妻有義也分離" thì họ đọc thành "DẠ phân ly 夜分離 " nghe kỳ cục hết sức! Vì câu trên có nghĩa:

        "Cha mẹ đối với ta có ơn sâu, nhưng rốt cuộc cũng phải tử biệt. Vợ chồng nghĩa nặng, nhưng cuối cùng CŨNG phải phân ly."

      DÃ PHÂN LY 也分離 là "Cũng phải chia ly". Họ đọc thành DẠ PHÂN LY 夜分離 là "Ban đêm mới phân ly", làm thể như ban ngày họ còn ngủ chung với nhau được vậy!

       Nhưng dù đúng dù sai, thì cũng chỉ là những lời nói sáo, như: "Bạch ngọc giai tiền văn diệu pháp, huỳnh kim điện thượng lễ Như Lai 白玉階前聞妙法，黃金殿上禮如來 (Trước thềm ngọc trắng nghe đạo pháp huyền diệu, Trên điện vàng ròng lễ bái đức Như Lai). Chúc thực kiền thành, chư tang quyến thành tâm hiến dâng phạn cúng 祝食乾誠，諸喪眷誠心獻奉飯供".

        Nghi thức cúng vong linh, nhưng đâu có vong linh nào biết ăn biết nghe, người sống nghe cũng điếc con ráy luôn, mời "ăn cơm" mà nói "dâng phạn"! Khi sống thì không có tu hành gì cả, chùa cũng không có đi, nhưng khi chết rồi lại phải quy y, có Pháp Danh hẵn hoi. Thiệt tức cười hết sức! Người chết thì cũng đã chết rồi, còn làm cho tốn kém mà chi? Tiền Nhà Quàn, tiền Thầy cúng, tiền tẩn liệm, tiền hoa quả nhang đèn, vòng hoa các cái... trên một chục ngàn đô. Nhưng sau đám tang bỏ hết ngoài mả cho chuột tha. Có người còn "cắc cớ" làm khổ con cháu bằng những lời trăn trối hết sức "Cà Chớn":  "Khi tao chết, tao muốn về VN để nằm gần mồ mả ông bà cho ấm cúng!"  Nói một câu nhẹ nhàng, con cái tốn ba bốn chục ngàn đô như chơi, chưa kể đứa có ý kiến nầy, đứa ý kiến khác, cải nhau ỏm tỏi, rồi đâm ra giận hờn nhau không thèm nhìn mặt nhau sau khi cha mẹ đã chết. Thế mới khổ chứ!!!

              
 

       Nên, tôi dặn con cái tôi trước rằng, khi ba chết, các con làm thủ tục chuyển từ nhà xác sang nhà quàn xong thì ngày hôm sau cho hỏa thiêu liền, khỏi phải quàn lại làm lễ cúng bái gì cả, làm rùm beng nằm đó chỉ bực mình thêm thôi, chết mà không được yên thân đó. Thiêu xong thì... bỏ luôn đi, đừng có hốt tro cốt gì cả, để ở nhà thì ô nhiễm trong nhà, tội nghiệp con cháu, rải xuống biển thì ô nhiễm biển, tội nghiệp cá tôm. Còn để ở trong chùa thì phải nghe mấy ông thầy chùa đọc kinh tầm bậy tầm bạ càng bực mình hơn, mà lại phải tốn tiền nữa, thôi thì bỏ phức cho rồi! Khỏi phải thờ phượng gì cả, ở Mỹ nầy nhà cửa bít bùng, có đốt nhang được đâu mà thờ phượng! Các con có nhớ ba thì treo một tấm hình ở phòng khách hay ở đâu đó cũng được. Đến ngày giỗ ba thì cứ nấu một mâm cơm rồi anh em xúm lại ăn uống họp mặt cho vui, đó cũng là cái cớ để anh em có dịp họp mặt nhau cho thân mật; cũng có thể mời thêm vài người bạn của ba tới dự cho vui cũng được. Ở Mỹ nầy, ba có được mấy người bạn đâu, và có được mấy người rảnh rổi để đi điếu mình đâu, làm đám ma làm chi cho tốn kém vô ích! Mua đất mua cát, xây mồ xây mả tốn kém đâu phải ít, nhưng sau đó con cháu có thời gian và có nhớ, có rảnh để hằng năm phải đi cúng mả không?! Chỉ tạo thêm phiền phức cho con cháu mà thôi! Nên ba trối rất thật tình, rất thực tế,  không có lẫy hờn gì cả!

     Quý bạn già thân mến,

          Tại quý bạn gợi ý, nên tôi sẵn đà tâm sự cho vui, mong là không làm phiền và mất thời giờ của Quý Vị !

                               Thân mến,

                             Đỗ Chiêu Đức 

                            TÊN TỰ TÊN HÚY

 

      Vì anh Lê Hoàng Viện có lòng hỏi đến chữ HÚY, nên tôi xin được mạn phép góp ý như sau:

        Chỉ nói một cách giản dị cho dễ hiểu mà thôi:

    * HÚY 諱 : là Huý kỵ, là Tránh né. (Bỏ nghĩa nầy không nói).

       HÚY là Tên của Vua hoặc bậc tôn trưởng đã chết. Dùng rộng ra HÚY là Tên người đã chết. Còn người còn sống thì gọi là DANH 名. Cho nên trên Mộ Bia hoặc trên Bài Vị ta chỉ thấy chữ HÚY mà không thấy chữ DANH. Vì thế mà ta còn gọi HÚY là: Tên Cúng Cơm. Ví dụ:

                       

         Cụ NGUYỄN DU, nói theo chữ Nho là "Tính Nguyễn Danh Du 姓阮名攸 là: Họ Nguyễn tên Du."  Khi chết rồi thì trên Bài vị hoặc Mộ bia phải ghi là:

                    Nguyễn môn HÚY Du 阮門諱攸.

Có nghĩa :

               Người chết tên DU của nhà họ NGUYỄN.

     * TỰ 字 : là Chữ. Ta gọi là Tên Chữ, là tên được đặt cho khi bắt đầu đi học. Thường là do Phụ Huynh hay các cụ Đồ là Thầy dạy học đặt cho. Có thể có mà có thể không. Ví dụ:

            Nguyễn Du TỰ là Tố Như

    

     * HIỆU 號 : là Tiếng gào thét của con cọp (Chữ Hiệu 號 có bộ HỔ bên tay phải). Ta có từ HIỆU TRIỆU 號召: là Hô hào, kêu gọi. Vì HIỆU là tiếng Gầm của hổ, nên Tên Hiệu là tên đặt kêu cho oai, thường là do chính mình tự chọn tên hiệu cho mình, để thể hiện bản chất, ý chí, chí hướng hoặc hoài bão... của chính mình hay với một dụng tâm dụng ý nào đó... chỉ có mình biết mà thôi. Ví dụ:

            Nguyễn Du TỰ là Tố Như HIỆU Thanh Hiên

     * BIỆT HIỆU 別號 : là Tên gọi đặc biệt trong một tình huống, hoàn cảnh hay trong một giai đoạn nào đó của cuộc đời, như khi về ẩn cư ở núi Hồng Lĩnh thì Nguyễn Du xưng BIỆT HIỆU là Hồng Sơn Liệp Hộ 鴻山獵戶 (Nhà săn bắn ở núi Hồng) và Nam Hải Điếu Đồ 南海釣徒 (Người đi câu ở biển phía Nam)...

                   

      Nếu là Mộ Bia hoặc Bài Vị muốn viết cho đủ về cụ Nguyễn Du thì phải viết như thế nầy:

Nguyễn môn húy Du tự Tố Như hiệu Thanh Hiên biệt hiệu Hồng Sơn Liệp Hộ chi mộ (hoặc chi linh vị).

     阮 門 諱 攸 字 素 如 號 清 軒 別 號 鴻 山 獵 戶 之 墓（或 之 靈 位）。

     Nhưng, thường chỉ viết gọn là :

     Nguyễn môn húy Du tự Tố Như chi mộ (hoặc chi linh vị).

          阮     門    諱    攸 字  素   如  之  墓（或  之 靈 位).

    Còn nói ...

          HIỆU là bắt chước, nhái theo là...

          HIỆU 效（効）Hiệu nầy có bộ PHỘC là Cây thước hoặc bộ LỰC 力 là Sức ở bên tay phải, nên có nghĩa là  phải Ra Sức để làm việc gì đó cho có kết qủa. Ta có các từ như: Hiêu quả 效果, Hiệu Lưc 効力, Công Hiệu 功効... Nghĩa phát sinh là Nhái theo, là Bắt chước, như: Hiệu Phỏng 効仿 là Nhái theo. Hiệu Pháp 効法 là Bắt chước cách làm của người khác...

          Chữ Hiệu nầy không ăn thua gì với chữ Tên Hiệu cả! Chỉ là từ Đồng Âm mà thôi!

  

     Mời đọc các bài Chữ Nho... Dễ Học của  Đỗ Chiêu Đức sẽ rõ!

                                                         

              CÁC THUYẾT về BẢN TÍNH CON NGƯỜI

        Câu "Nhân Chi Sơ, Tính Bổn Thiện 人之初，性本善 " là câu đầu tiên của TAM TỰ KINH là quyển sách dạy cho nhi đồng học vỡ lòng ngày xưa. được biên soạn vào đời Minh, nhưng có sửa chửa thêm thắt qua nhiều thời đại, đến cuối đời Thanh mới hoàn chỉnh.

        * Còn học thuyết cho là TÍNH NGƯỜI VỐN LƯƠNG THIỆN là của Á Thánh Mạnh Tử 孟子 thời Chiến Quốc.

        * Còn học thuyết cho là Tính người VỐN ÁC là của Tuân Tử 荀子 cũng thời Chiến Quốc.

        * Còn học thuyết cho là Tính người VÔ THIỆN VÔ ÁC là của Cáo Tử 告子 đời Đông Chu.

        * Còn học thuyết cho là Tính người VỪA THIỆN VỪA ÁC là của Dương Hùng 楊雄 đời Tây Hán.

        Còn Khổng Tử chỉ chủ trương phát huy đạo TRUNG THỨ trong câu nói: "Ngô đạo nhất dĩ quán chi 吾道一而貫之". Có nghĩa "Đạo ta chỉ có một mối mà gồm thâu tất cả!"  Một Mối đó chính là TRUNG 忠 và THỨ 恕 đó, và đó cũng chính là đạo NHÂN 仁. Cụ Đào Trinh Nhất của ta vì tên là NHẤT, nên lấy hiệu là QUÁN CHI, đều do câu nói nầy mà ra cả.

                                             Đỗ Chiêu Đức