.jpg)
Nguyễn Sơn Hùng
***
Lời mở đầu
Có người lấy câu “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung” để
đánh giá đạo Khổng là hủ lậu. Trong quá trình tìm hiểu
người Nhật Bản lý giải đạo Khổng như thế nào, người viết
chưa bao giờ thấy các học giả Nhật Bản đề cập đến câu này.
Mặc dù chưa nắm bắt hết nội dung của các sách như Luận Ngữ,
Hiếu Kinh, Đại Học, Trung Dung, Mạnh Tử nhưng chính
người viết cũng chưa bao giờ gặp. Không chính xác lắm,
nhớ lúc trước có lần người viết tra xuất xứ câu này trên
Internet nhưng chưa gặp được tài liệu nào cho biết. Tuy nhiên
đã tìm ra xuất xứ của câu: “Trung thần bất sự nhị quân” không
phải là câu nói của Khổng Mạnh và đã viết bài “Động cơ gì
đã thúc đẩy tôi tìm hiểu nội dung lý giải của Khổng Mạnh
học của Nhật Bản” (1).
Mấy hôm nay nhân dịp tìm hiểu nội dung của Tuân tử phê phán
Tử Tư và Mạnh tử, người viết nhớ lại việc trên và đã tra
lại trên Internet. Lần này khác với lần trước, có thông tin bằng
tiếng Trung quốc cho biết xuất xứ của câu trên nên muốn giới
thiệu ngay đến quý độc giả. Lần này cũng như lần trước,
không có thông tin bằng tiếng Nhật nào về câu nói này,
cho thấy sự khác biệt to lớn về nội dung lý giải đạo Khổng giữa
Trung quốc (cũng như Việt Nam) và Nhật Bản, một điều đáng
để suy ngẫm.
1．Xuất xứ của “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung”
Trang web của baike.baidu.com cho biết trong 3 tiểu thuyết sau
có trích dẫn câu nói lên ý nghĩa “Quân sử thần tử, thần bất
tử bất trung” (2):
Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân (đời Minh)
Phong Thần Diễn Nghĩa (đời Minh) (không biết chính xác ai là là tác giả, trong Wikisource ghi là Trần Trọng Lâm陳仲琳. Sách
dịch tiếng Việt đề Hứa Trọng Lâm.
3. Tùy Đường Diễn Nghĩa của Chử Nhân Hoạch褚人穫 (đời Thanh).
Hai tác phẩm đầu có thể nói là được nhiều người bình dân của
Trung quốc và Việt Nam biết đến, ngay người viết cũng có đọc
qua Phong Thần Diễn Nghĩa và nghe kể sơ về Tây Du Ký.
Tây Du Ký
Wikisource có giới thiệu nguyên văn tiếng Trung quốc của Tây
Du Ký, theo hướng dẫn của baike.baidu.com, người viết đã xác
nhận trong Hồi thứ 78, trong câu nói của Bát Giới nói với Đường
tăng Tam Tạng như sau, khi Đường tăng buồn rầu thương xót
chủ thành Tiểu Tử (trước tên thành là Tỳ Khưu) nghe lời đạo sĩ ăn
thịt trẻ em để được trường sanh:
常言道：『君教臣死，臣不死不忠；父教子亡，子不亡不孝。』 (3)
Thường ngôn đạo: “Quân giáo thần tử, thần bất tử bất trung; phụ
giáo tử vong, tử bất vong bất hiếu”.
Tạm dịch như sau: Tục ngữ nói: “ Vua bảo bề tôi chết, bề tôi
không chết là bất trung; cha bảo con chết, con không chết
là bất hiếu”.
Nên lưu ý, “thường ngôn” là lời của người đời thường nói, nói
ngắn gọn là “tục ngữ”; “đạo” nghĩa là “nói” chứ không có nghĩa
của “đạo” của từ “đạo đức”.
Một điều đáng ngạc nhiên là trong bản dịch tiếng Việt của Tây
Du Ký (4), người viết thấy trên Internet, không có dịch câu trên.
Ngoài ra, nguyên văn tiếng Trung quốc của Tây Du Ký có trích
dẫn của kinh Thi như không được biên dịch.
Bát Giới là nhân vật như thế nào chắc quý vị độc giả đều biết rõ
không cần nói thêm ở đây.
Phong Thần Diễn Nghĩa
Trong Hồi 22 Phong Thần Diễn Nghĩa của Wikisource viết
như sau trong lời nói của Văn vương:
所以『君叫臣死，不敢不死；父叫子亡，不敢不亡。』(5)
Sở dĩ “ Quân khiếu thần tử, bất dám bất tử; phụ khiếu tử vong,
tử bất dám bất vong”.
Tạm dịch như sau: Lý do: “Vua kêu bề tôi chết, (bề tôi) không
dám không chết; cha kêu con chết, (con) không dám không chết.”
Giống như bản dịch tiếng Việt của Tây Du Ký, trong bản dịch tiếng
Việt của Phong Thần Diễn Nghĩa (6) cũng không ghi rõ câu này
chỉ phóng dịch ý.
Tùy Đường Diễn Nghĩa
Trong Hồi 94 Tùy Đường Diễn Nghĩa của Wikisource viết
như sau trong lời nói của Nghiêm Trang nói với Khánh Tự:
俗諺云：君要臣死，不得不死；父要子亡，不得不亡。
Tục ngạn vân: Quân yêu thần tử, bất đắc bất tử; phụ yêu tử vong,
bất đắc bất vong.
Tạm dịch như sau: Ngạn ngữ nói “Vua muốn/cầu bề tôi chết, (bề
tôi) không được không chết; cha muốn/cầu con chết, (con)
không được không chết.
Nên lưu ý “ngạn” có 2 nghĩa: 1) Tục ngữ, cách ngôn, 2) Thô tục.
Khác với 2 bản dịch tiếng Việt của 2 tiểu thuyết đã nói trên, bản
dịch tiếng Việt của Tùy Đường Diễn Nghĩa dịch câu trên như sau:
“Ngạn ngữ có câu: “Vua bảo bầy tôi chết, không thể không chết,
cha bảo con chết, không thể không chết.”
Tóm lại, trong 3 tiểu thuyết trên cách dùng chữ có khác một ít
nhưng đại ý gần giống như nhau.
2. Quan niệm của Khổng Mạnh về quan hệ quân thần
Về quan hệ giữa vua và các quan lại của đạo Khổng sẽ viết chi
tiết vào dịp khác ở đây chỉ giới thiệu sơ lược quan điểm của
Khổng tử trong sách Luận Ngữ và của Mạnh tử trong sách Mạnh
Tử.
Trong chương 19 của thiên 3 Bát Dật, khi Định Công hỏi
Khổng tử “Quân sử thần, thần sự quân, như chi hà?” (Nguyễn
Hiến Lê dịch: Vua khiến bề tôi, bề tôi thờ vua, phải như thế
nào?). Khổng tử đáp: “Quân sử thần dĩ lễ, thần sự
quân dĩ trung.” (Vua khiến bề tôi phải giữ lễ, bề tôi
thờ vua phải trung (hết lòng).”
Người viết nhận thấy cụ Lê giải thích “trung” là “hết lòng”
đúng theo cách hiểu của các học giả Nhật Bản. Nghĩa là
“trung” không phải “vua bảo chết là phải chết”. Tuy nhiên,
“sự” nên dịch là “phục vụ”, dịch “thờ” là hơi quá!
Trong chương 3 của thiên 8 Ly Lâu hạ, Mạnh tử nói với Tề
Tuyên vương như sau:
“Quân chi thị thần như thủ túc, tắc thần thị quân như phúc tâm.
Quân chi thị thần như khuyển mã, tắc thần thị quân như quốc
nhân. Quân chi thị thần như thổ giới, tắc thần thị quân như
khấu thù.”
Tạm dịch như sau: “Vua mà xem bề tôi như tay chân thì bề
tôi xem vua như tâm phúc (quan trọng như tim và bụng của
mình). Vua mà xem bề tôi như chó ngựa thì bề tôi xem vua như
người thường dân trong nước. Vua mà xem bề tôi như bùn rác
thì bề tôi xem vua như cừu địch.”
3. Tình hình dịch sang tiếng Nhật của 3 tiểu thuyết trên
Viết đến đoạn trên, người viết chợt nghĩ: không biết các tiểu thuyết
trên có được dịch sang tiếng Nhật không? Biết đâu đây là lý
do câu “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung” không hoặc
ít được biết ở Nhật Bản chăng?
Tra trên Internet qua Wikipedia tiếng Nhật của 3 tiểu thuyết
trên, kết quả cho thấy như sau:
Tây Du Ký được dịch và xuất bản vào năm 1960 trong
Trung Quốc Cổ Điển Văn Học Toàn Tập 13 &14, nhà xuất
bản Heibonsha do太田辰夫 và 鳥居久靖 dịch.
Phong Thần Diễn Nghĩa do 安能務 dịch và Kodanshabunko
xuất bản vào năm 1988~1989 (3 quyển).
Tùy Đường Diễn Nghĩa: không thấy giới thiệu sách dịch
trong Wikipedia.
Như vậy các kinh sách cổ điển của Trung quốc được nhiều
học giả Nhật Bản quan tâm, nghiên cứu, chú giải hoặc dịch sang
tiếng Nhật nhưng loại tiểu thuyết như 3 tác phẩm trên đã không
được quan tâm. Gần đây các phim ảnh hoặc truyện tranh
phóng tác của 3 tiểu thuyết trên lại có nhiều. Đây là triệu chứng
tốt hay xấu của Nhật Bản?
Nhận xét
Ở Nhật Bản sách chú giải hoặc dịch thuật các kinh điển về Nho
giáo của các học giả, nhà nghiên cứu rất nhiều trong khi sách
dịch các tiểu thuyết liên quan hầu như không có. Khuynh hướng
này hoàn toàn khác ở Việt Nam, tiểu thuyết dịch thì được phổ
biến rộng rãi rất sớm trong khi sách dịch ở mặt học thuật thì rất
giới hạn, chỉ đếm trên đầu ngón tay!
Khuynh hướng nói trên có phải là nguyên chính yếu gây ra sự
hiểu lầm về Nho giáo, đặc biệt trong đó là đạo Khổng, và đã
gây ra kết quả khác trong xã hội so với ở Nhật Bản.
Người viết lấy làm lạ tại sao trong 2 sách dịch tiếng Việt của Tây
Du Ký và Phong Thần Diễn Nghĩa không có ghi Hán văn câu
“Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung” ngay cả nội dung
cũng không được dịch sang tiếng Việt (không biết có phiên bản
nào khác không?) nhưng câu Hán văn này được nhiều người
biết đến và thuộc lòng?! Phải chăng các nhà Nho Việt Nam
ngày xưa đã đọc nguyên văn và truyền dạy cho các học trò và
từ đó truyền bá rộng trong xã hội.
Người viết cảm thấy ảnh hưởng của tiểu thuyết rất đáng sợ!
Cách dùng chữ của 3 tiểu thuyết trên đều khác nhau:
giáo, khiếu, yêu và sử trong tiếng Việt một phần nào minh
chứng rằng xuất xứ của câu này không phải của Khổng tử. Vì
như chúng ta đã biết, khi các đệ tử của phu tử ghi chép lại lời
nói của ông, không dám tự ý sửa. Vã lại trong 3 tiểu thuyết nói
trên cũng có ghi lại là “ngôn thường” hoặc “tục ngạn” nói.
Ghi chú
Nguyễn Sơn Hùng: ĐỘNG CƠ GÌ ĐÃ THÚC ĐẨY TÔI TÌM HIỂU NỘI DUNG LÝ GIẢI KHỔNG MẠNH HỌC CỦA NHẬT BẢN?
http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Dong-Co-V2-12272023.htm
君教臣死，臣不死不忠；父教子亡，子不亡不孝
君叫臣死，不敢不死；父叫子亡，不敢不亡
呉承恩:西遊記 (Wikisource tiếng Trung quốc)
https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%A5%BF%E9%81%8A%E8%A8%98
Hồi thứ 78
https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%A5%BF%E9%81%8A%E8%A8%98/%E7%AC%AC078%E5%9B%9E
Bản dịch tiếng Việt của Tây Du Ký
https://www.sachhayonline.com/tua-sach/tay-du-ky
Hồi thứ 78
https://www.sachhayonline.com/tua-sach/tay-du-ky/hoi-78/2172
陳仲琳: 封神演義 (Wikisource tiếng Trung quốc)
https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%B0%81%E7%A5%9E%E6%BC%94%E7%BE%A9#%E7%9B%AE%E9%8C%84
Hồi thứ 22
https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%B0%81%E7%A5%9E%E6%BC%94%E7%BE%A9/%E5%8D%B7022
Bản dịch tiếng Việt của Phong Thần Diễn Nghĩa
https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%B0%81%E7%A5%9E%E6%BC%94%E7%BE%A9#%E7%9B%AE%E9%8C%84
Hồi thứ 22
https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%B0%81%E7%A5%9E%E6%BC%94%E7%BE%A9/%E5%8D%B7022
褚人穫: 隋唐演義 (Wikisource tiếng Trung quốc)
https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%9A%8B%E5%94%90%E6%BC%94%E7%BE%A9#%E7%9B%AE%E9%8C%84
Hồi thứ 94
https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%9A%8B%E5%94%90%E6%BC%94%E7%BE%A9/094
Bản dịch tiếng Việt của Tùy Đường Diễn Nghĩa
http://vietnamthuquan.eu/truyen/truyen.aspx?tid=2qtqv3m3237nvn1nnnqnmn31n343tq83a3q3m3237nvn
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét